Er ligt een brief van de notaris die niemand beantwoordt. Uw broer woont nog altijd in het huis van uw moeder en wil niet horen van een verkoop. Uw zus reageert niet meer op berichten. Of het omgekeerde: iemand met wie u samen huurde, is overleden zonder familie, en de huurwaarborg blijft geblokkeerd omdat er niemand is die mag tekenen. In beide gevallen staat alles stil, en elke maand die voorbijgaat kost geld: een woning die leegstaat of die één erfgenaam alleen gebruikt, belastingen die doorlopen, rekeningen die niemand betaalt.
Op deze pagina leest u wat Belgische rechters, en vooral de Vlaamse familierechtbanken, in zulke situaties beslissen. We vertrekken van de uitspraken die we op lawbase.be analyseerden, zetten het wettelijk kader op een rij en leggen uit welke termijnen lopen en wat u kunt doen als het vonnis er ligt. Wie eerst wil weten hoe een erfenis in het algemeen verdeeld wordt, vindt de basis op onze pagina over de verdeling van een nalatenschap.
Twee soorten impasses die bij de rechter belanden
De erfrechtzaken die bij de familierechtbank terechtkomen, zijn grofweg in twee groepen te verdelen. In de eerste groep zijn er erfgenamen genoeg, maar raken ze het niet eens. Dat gaat over de ouderlijke woning, over een schenking die één kind ooit kreeg, over wie de rekeningen betaalde of over de vraag of er wel verkocht moet worden. In de tweede groep is het probleem net dat er niemand is: geen gekende erfgenamen, of familieleden die de nalatenschap allemaal verworpen hebben omdat er meer schulden dan bezittingen waren.
Voor beide situaties heeft de wetgever een eigen procedure voorzien. Bij onenigheid is dat de gerechtelijke vereffening-verdeling van de artikelen 1207 en volgende van het Gerechtelijk Wetboek. Bij een nalatenschap zonder erfgenaam is dat de aanstelling van een curator over een onbeheerde nalatenschap, geregeld in artikel 4.58 BW en de artikelen 1228 tot 1231 Ger.W. De familierechtbank is voor beide bevoegd: artikel 572bis, 9° Ger.W. geeft haar de vorderingen met betrekking tot de erfopvolging, en artikel 572bis, 10° Ger.W. uitdrukkelijk de vorderingen tot vereffening of verdeling.
Welke rechtbank territoriaal bevoegd is, hangt af van de plaats waar de nalatenschap openviel. Volgens artikel 110 oud BW, dat op dit punt nog altijd geldt, is dat de woonplaats van de overledene. Artikel 627, 3° Ger.W. wijst voor vorderingen tot verdeling en voor geschillen tussen mede-erfgenamen de rechter van die plaats aan. In de twee zaken die we analyseerden, steunden de rechtbanken van Dendermonde en Kortrijk hun bevoegdheid telkens op die regel.
Ruzie tussen erfgenamen: de rechter beveelt de verdeling en stelt een notaris aan
Het klassieke scenario is dat van broers en zussen die na het overlijden van een ouder niet tot een minnelijke verdeling komen. Een mooi voorbeeld is het vonnis dat de familierechtbank van Dendermonde op 21 maart 2024 uitsprak. Drie zussen waren de enige erfgenamen van hun moeder. Eén van hen stelde vast dat een onderlinge verdeling onmogelijk bleek en vorderde de gerechtelijke vereffening-verdeling, met de aanstelling van een notaris. De twee andere zussen verschenen in persoon en betwistten de vordering niet. U leest de volledige bespreking in onze analyse over de gerechtelijke verdeling waarbij de rechtbank een notaris aanstelt.
Het recht om uit onverdeeldheid te treden weegt zwaar
De rechtbank steunde haar beslissing op artikel 4.66 BW. Dat artikel zegt het zonder omwegen: "Niemand kan worden genoodzaakt in onverdeeldheid te blijven. De verdeling kan te allen tijde worden gevorderd, niettegenstaande enig andersluidend beding." Dezelfde regel stond vroeger in artikel 815 oud BW; sinds boek 4 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek op 1 juli 2022 in werking trad, staat hij in artikel 4.66 BW.
De belangrijkste uitzondering die u moet kennen: artikel 4.66, tweede lid BW verwijst naar artikel 3.75, tweede lid BW: de mede-eigenaars kunnen overeenkomen de verdeling uit te stellen, voor hoogstens vijf jaar, en die afspraak mag hernieuwd worden. Bestaat er zo'n overeenkomst niet, dan heeft de rechter weinig ruimte. Wie aantoont dat er een onverdeeldheid bestaat en dat de erfgenamen het niet eens raken, krijgt in de praktijk de verdeling. De rechter onderzoekt in dit stadium niet wie gelijk heeft over de waarde van de woning of over een oude schenking.
Dat de andere erfgenamen niet tegensputteren, verandert daar weinig aan. In Dendermonde betwistten de zussen de vordering niet, maar een akkoord over de verdeling was er evenmin. Ook dan is een vonnis nodig om de procedure bij de notaris te openen. Artikel 1207 Ger.W. zegt uitdrukkelijk dat de verdeling gerechtelijk gebeurt "indien niet alle partijen-deelgenoten met een minnelijke verdeling instemmen".
De keuze van de notaris-vereffenaar
Artikel 1210, § 1 Ger.W. regelt de keuze. Zijn de erfgenamen het eens over één notaris, dan verwijst de rechtbank hen naar die notaris. Op een met redenen omkleed verzoek van de partijen kan de rechtbank ook twee notarissen samen aanstellen. Komen de partijen niet tot een akkoord, dan wijst de rechtbank zelf een andere notaris aan. In de Dendermondse zaak deden de zussen geen gezamenlijk voorstel, zodat de rechtbank zelf een notaris-vereffenaar aanwees.
Voor u betekent dat concreet: probeert u vóór de zitting een akkoord te vinden over de notaris, dan houdt u zelf mee de regie in handen. Lukt dat niet, dan is dat geen ramp; de rechtbank kiest een notaris die onpartijdig moet zijn. Twijfelt u later aan die onpartijdigheid, dan kunt u de vervanging vragen via artikel 1211 Ger.W., al zijn de mogelijkheden daartoe na de opening van de werkzaamheden beperkt. Meer over de rol van die notaris leest u op onze pagina over de notaris-vereffenaar.
Wat de rechter in dit stadium niet beslist
Het vonnis dat de verdeling beveelt, is een startschot. De rechtbank van Dendermonde verwoordde het zo: het is "in het kader van die vereffening verdeling bij de notaris-vereffenaar dat partijen verder hun erfrechtelijke aanspraken kunnen doen laten gelden". Discussies over de samenstelling van de boedel, de waardering van goederen, de inbreng van schenkingen en de vorming van de kavels voert u dus eerst bij de notaris. Pas als die geschillen daar niet opgelost raken, komen ze terug voor de rechter. Wie meer wil weten over hoe zo'n geschil zich verder ontwikkelt, leest onze uitleg over de procedure bij een erfenisgeschil.
Hoe de procedure bij de notaris-vereffenaar verloopt
Veel erfgenamen denken dat de zaak na het vonnis "bij de notaris ligt" en dat ze kunnen afwachten. Dat is een misvatting. De procedure bij de notaris-vereffenaar is strak geregeld, met termijnen die gevolgen hebben als u ze laat verlopen. Het Gerechtelijk Wetboek, zoals bijgewerkt door de wet van 18 juni 2025 (in werking sinds 7 juli 2025), spreekt bovendien uitdrukkelijk van "vereffening" naast "verdeling", en artikel 1207 Ger.W. maakt de procedure ook bruikbaar wanneer enkel een vereffening krachtens boek 4 BW nodig is, zelfs zonder onverdeeldheid.
De opening van de werkzaamheden
Op verzoek van de meest gerede partij bepaalt de notaris-vereffenaar de dag en het uur van de opening van de werkzaamheden. Behoudens akkoord van iedereen vindt de eerste zitting uiterlijk twee maanden na dat verzoek plaats (artikel 1215, § 1 Ger.W.). Hij roept de partijen minstens acht dagen vooraf op. De notaris probeert de partijen te verzoenen en wijst u erop dat u zich kunt laten bijstaan door een advocaat (artikel 1214, § 1 Ger.W.). Elk akkoord dat u daar bereikt en ondertekent, wordt in een proces-verbaal vastgelegd en bindt u definitief.
Boedelbeschrijving, aanspraken en stukken
Tenzij alle bekwame partijen er uitdrukkelijk van afzien, maakt de notaris een boedelbeschrijving op. De eerste vacatie vindt uiterlijk twee maanden na de sluiting van het proces-verbaal van opening plaats (artikel 1214, § 2 Ger.W.). De notaris kan van de partijen en van derden alle relevante informatie en stukken vragen. Werkt iemand niet mee, dan kan de rechtbank de overlegging bevelen, zo nodig op straffe van een dwangsom (artikel 1214, § 4 Ger.W.).
Daarna beginnen de termijnen van artikel 1218 Ger.W. te lopen. Na de afsluiting van de boedelbeschrijving hebt u twee maanden om uw aanspraken en stukken mee te delen. De notaris bezorgt vervolgens een overzicht van alle aanspraken, waarna iedereen opnieuw twee maanden krijgt om te reageren. Daarna maakt de notaris binnen vier maanden een staat van vereffening op met het ontwerp van verdeling. Wie zijn aanspraken te laat indient, loopt het risico dat de notaris er geen rekening meer mee houdt.
Geschillen onderweg: het tussentijds proces-verbaal
Soms stuit de notaris op een geschil dat zo essentieel is dat hij zonder beslissing geen staat van vereffening kan opmaken, bijvoorbeeld over de vraag of een bepaald goed wel tot de nalatenschap behoort. Dan neemt hij dat op in een tussentijds proces-verbaal (artikel 1216 Ger.W.). De partijen krijgen een maand om hun standpunt mee te delen, waarna de notaris het dossier met zijn advies aan de rechtbank bezorgt. De rechter beslecht dan dat geschil, en de werkzaamheden gaan verder.
Bezwaren tegen de staat van vereffening en homologatie
Ligt de staat van vereffening er, dan maant de notaris de partijen aan om er kennis van te nemen. U hebt een maand om schriftelijk bezwaar te maken (artikel 1223, § 1 Ger.W.). Maakt niemand bezwaar, dan sluit de notaris de werkzaamheden af en is de verdeling definitief. Komen er wel bezwaren, dan stelt hij een proces-verbaal van de geschillen of moeilijkheden op, met zijn schriftelijk advies, en legt hij het dossier neer ter griffie. De rechtbank beslecht dan die geschillen, homologeert de staat van vereffening of stuurt hem terug naar de notaris met richtlijnen (artikel 1223, § 4 Ger.W.). Belangrijk: de rechter neemt in principe alleen kennis van de bezwaren die in dat proces-verbaal staan. Wat u bij de notaris niet opwerpt, kunt u later meestal niet meer aankaarten.
De ouderlijke woning: verdelen, toewijzen of verkopen?
In de meeste erfenisruzies draait alles rond één goed: het huis van de ouders. Het vertrekpunt van de wet is de verdeling in natura. Artikel 4.73 BW zegt dat de verdeling "in principe in natura" gebeurt en dat er gestreefd wordt naar kavels met goederen van gelijke aard, maar dat de gelijkheid tussen de erfgenamen "een gelijkheid in waarde" is. Bij één woning en twee of drie erfgenamen is een verdeling in natura zelden haalbaar.
Een erfgenaam kan de woning niet zomaar opeisen. Artikel 4.74 BW laat een afwijking toe als een erfgenaam zich kan beroepen op een wettelijke, testamentaire of conventionele bepaling die hem het recht geeft een goed bij voorrang toegewezen te krijgen. Heeft hij zo'n titel niet, dan kan de toewijzing alleen als de andere erfgenamen ermee instemmen. Anders volgt de verkoop: artikel 4.77 BW bepaalt dat bij een gerechtelijke verdeling de goederen die niet gevoeglijk kunnen worden verdeeld, verkocht worden zoals de artikelen 1224 en 1224/1 Ger.W. dat regelen.
Die verkoop verloopt ook weer via de notaris-vereffenaar. Blijkt uit een akkoord van alle partijen of uit het advies van de notaris dat een verdeling in natura onmogelijk is, dan stelt de notaris verkoopvoorwaarden op voor een openbare verkoop, behalve als alle partijen akkoord gaan met een verkoop uit de hand. U krijgt een maand om bezwaren in te dienen (artikel 1224, § 1 Ger.W.). Komt er bezwaar tegen het principe of de voorwaarden van de verkoop, dan gaat het geschil naar de rechtbank. Stelt de rechtbank vast dat een verdeling in natura onmogelijk is, dan beveelt zij de verkoop (artikel 1224, § 4 Ger.W.). Werkt de bewoner niet mee, dan mag de notaris zich op kosten van de boedel toegang verschaffen, zo nodig met de hulp van de openbare macht. Hoe zo'n verkoop in de praktijk verloopt, leest u op onze pagina over de openbare verkoop van een nalatenschap.
Wie in het huis blijft wonen
Een terugkerende discussie is die over de erfgenaam die na het overlijden in de woning blijft wonen. Het nieuwe goederenrecht geeft elke mede-eigenaar recht op het gebruik en genot van het onverdeelde goed, maar "zonder dat dit gebruik en genot zijn evenredig aandeel mag te buiten gaan" (artikel 3.71 BW). Wie de woning alleen bewoont terwijl de anderen er niet in kunnen, kan daardoor bij de verdeling een vergoeding verschuldigd zijn. Of dat zo is en hoeveel, hangt sterk af van de omstandigheden: waren de anderen akkoord, betaalde de bewoner de lasten, stond de woning anders leeg? Rechters beoordelen dat geval per geval.
Omgekeerd kan de erfgenaam die kosten maakte, die terugvragen. Volgens artikel 3.74 BW draagt elke mede-eigenaar bij in de lasten naar verhouding van zijn aandeel. Daaronder vallen de nuttige uitgaven tot behoud en onderhoud, de kosten van beheer en de belastingen op het goed. Wie het dak liet herstellen of de onroerende voorheffing betaalde, kan dat dus in de rekeningen tussen de erfgenamen laten opnemen. Dringende herstellingen mag een erfgenaam overigens op eigen initiatief laten uitvoeren: artikel 3.72 BW laat daden tot behoud en van voorlopig beheer toe zonder de instemming van de anderen. Voor andere daden van beheer en voor een verkoop is wel de instemming van iedereen nodig, tenzij de rechter oordeelt dat een weigering rechtsmisbruik is (artikel 3.73 BW).
Daarnaast kan de rechtbank, in elke stand van de procedure en op verzoek van een partij of van de notaris, een beheerder aanstellen die de daden van beheer verricht en de onverdeelde massa zo nodig in rechte vertegenwoordigt (artikel 1212 Ger.W.). Dat is een nuttig instrument als een woning verkommert of als huurinkomsten niet geïnd worden omdat de erfgenamen elkaar blokkeren.
Schenkingen en inbreng: waar de echte discussie vaak zit
Achter een ruzie over de woning schuilt vaak een ander verwijt: "jij hebt toen al zoveel gekregen". Het erfrecht heeft daar een eigen regeling voor, de inbreng. Artikel 4.72 BW stelt het principe: iedere mede-erfgenaam doet, volgens de regels van de inbreng, inbreng van de giften die hem gedaan zijn en van de sommen die hij schuldig is. Artikel 4.83 BW werkt dat uit. Kinderen en andere erfgenamen in rechte neerdalende lijn moeten inbrengen wat ze van de overledene bij schenking of testament ontvangen hebben, tenzij de gift met zekerheid van inbreng is vrijgesteld (artikel 4.83, § 1 BW). Een gift "buiten deel" of "bij vooruitmaking" is vrijgesteld, en algemene legaten en legaten onder algemene titel worden vermoed vrijgesteld te zijn. Andere verwanten die erven, zoals broers of zussen van de overledene, moeten een gift alleen inbrengen als de inbreng hun met zekerheid werd opgelegd (artikel 4.83, § 3 BW). Giften aan de langstlevende echtgenoot of wettelijk samenwonende zijn dan weer niet vatbaar voor inbreng (artikel 4.83, § 2 BW).
De inbreng gebeurt in principe in waarde (artikel 4.89 BW). Dat gebeurt door mindere ontvangst of door betaling aan de boedel, bijvoorbeeld door de schenking aan te rekenen op het aandeel van wie ze kreeg. Wie de schenking kreeg, mag het geschonken goed ook in natura inbrengen, als het hem nog toebehoort en niet bezwaard is met een last of bezetting die er bij de schenking nog niet was (artikel 4.92 BW). Voor de waarde van een schenking geldt in de regel artikel 4.90, § 2 BW: de intrinsieke waarde op de dag van de schenking, geïndexeerd tot de dag van het overlijden volgens de index van de consumptieprijzen. Kon de begiftigde niet meteen over de volle eigendom beschikken, bijvoorbeeld omdat de schenker het vruchtgebruik voorbehield, dan gelden andere regels (artikel 4.90, § 3 BW). De in te brengen waarde brengt bovendien van rechtswege interest op aan de wettelijke rentevoet vanaf het overlijden (artikel 4.91 BW). Een schenking van twintig jaar geleden telt dus in de regel mee tegen een geïndexeerd bedrag, niet tegen de nominale som.
Waar de schenking de reserve van de andere erfgenamen aantast, speelt nog een andere regeling: de inkorting. Die is complexer en we gaan er hier niet dieper op in. U vindt de basis op onze pagina's over inbreng van schenkingen bij een erfenis en over de reserve van de erfgenamen. Wilt u vooraf zien hoe een erfenis wettelijk verdeeld wordt, dan helpt onze erfenis-simulator om een eerste beeld te krijgen.
In een gerechtelijke verdeling komen al die discussies op tafel bij de notaris-vereffenaar. Hij maakt de rekeningen op die de partijen elkaar verschuldigd zijn en vormt de algemene boedel (artikel 1214, § 5 Ger.W.). Verzamel daarom tijdig de bewijzen: bankafschriften, schenkingsakten, e-mails waarin over een gift gesproken werd. Zonder stukken wordt een verwijt over een oude schenking moeilijk hard te maken.
Niemand meldt zich: de curator over een onbeheerde nalatenschap
De tweede groep zaken is minder bekend, maar komt in de praktijk vaker voor dan u zou denken. Iemand overlijdt zonder kinderen, zonder partner en zonder familie die zich meldt. Of de familie verwerpt de nalatenschap omdat er vooral schulden zijn. Dan is er niemand die facturen kan betalen, een bankrekening kan afsluiten of een huurwaarborg kan vrijgeven. Wie daarbij een belang heeft, zit vast.
Precies dat was het probleem in een beschikking van de familierechtbank van Kortrijk van 26 maart 2026. Twee personen huurden samen een appartement. De volledige huurwaarborg was betaald door één van hen. De andere medehuurder overleed zonder afstammelingen en zonder directe erfgenamen. De beheerder van de waarborg weigerde het geld vrij te geven zonder attest van erfopvolging, de handtekening van alle erfgenamen of een curator die de vrijgave mocht ondertekenen. Een notaris bevestigde dat er geen attest van erfopvolging kon worden afgeleverd. De overlevende medehuurder, zelf geen erfgenaam, zat vast. U leest de volledige bespreking in onze analyse over de curator over een onbeheerde nalatenschap bij een geblokkeerde huurwaarborg.
Wanneer een nalatenschap onbeheerd is
Artikel 4.58, § 1 BW omschrijft het zo: een nalatenschap wordt als onbeheerd beschouwd wanneer, na het verstrijken van de termijnen van boedelbeschrijving en van beraad, "zich niemand aanmeldt om een nalatenschap op te vorderen, geen erfgenaam bekend is of de bekende erfgerechtigden de nalatenschap hebben verworpen". Die termijnen staan in artikel 4.37, § 2 BW: drie maanden voor de boedelbeschrijving, te rekenen van het overlijden, en daarna veertig dagen om zich te beraden over de erfkeuze. Wie een curator wil laten aanstellen, wacht dus in principe tot die termijnen verstreken zijn.
In het Kortrijkse verzoekschrift werd nog verwezen naar artikel 811 oud BW. Dat artikel is sinds 1 juli 2022 opgeheven. De rechtbank baseerde zich terecht op artikel 4.58 BW. Voor wie zelf een verzoekschrift opstelt, is dat een nuttige les: werk met de actuele nummering van boek 4.
Ook wie geen erfgenaam is, kan de curator vragen
Het belangrijkste punt uit de beschikking is dat de verzoekster geen erfgenaam hoefde te zijn. Artikel 1228 Ger.W. bepaalt dat de familierechtbank een curator aanwijst "op verzoek van een der belanghebbenden of op vordering van de procureur des Konings". Een schuldeiser, een verhuurder, een medehuurder of een mede-eigenaar kan dus een verzoek indienen, zolang hij een concreet belang aantoont. In Kortrijk ging het om een medehuurder die de volledige waarborg had betaald, een beheerder die weigerde het geld vrij te geven en een notaris die bevestigde dat geen attest van erfopvolging te krijgen was. De rechtbank vond het verzoek "rechtmatig en gegrond" en wees een advocaat aan als curator.
Wat de curator moet doen
Volgens artikel 4.58, § 2 BW laat de curator een boedelbeschrijving opmaken en beheert hij de nalatenschap. Hij volgt daarbij de regels die gelden voor een erfgenaam die onder voorrecht van boedelbeschrijving aanvaardt, ook voor het beheer en de rekening en verantwoording (artikel 1230 Ger.W.). De aanwijzing wordt binnen vijftien dagen opgenomen in het centraal erfrechtregister (artikel 1231 Ger.W.). Sinds een wetswijziging van 2024 kan de rechtbank op verzoek van de curator bovendien informatie over de overledene opvragen bij het centraal aanspreekpunt van de Nationale Bank (artikel 4.58, § 3 BW), zodat de curator kan achterhalen welke rekeningen er waren.
De Kortrijkse rechtbank gaf de curator een gedetailleerd takenpakket mee. Hij moest binnen acht dagen laten weten of hij de opdracht aanvaardde, uiterlijk vier maanden na zijn aanstelling een erfrechtverklaring indienen bij de Vlaamse belastingdienst, een beheersrekening openen, uiterlijk zes maanden na de publicatie in het Belgisch Staatsblad een samenvattend verslag neerleggen en daarna jaarlijks rapporteren. Voor elke verkoop van roerende of onroerende goederen moest hij vooraf de machtiging van de rechtbank vragen. Dat zijn voorwaarden die deze rechtbank in deze zaak oplegde; andere rechtbanken formuleren ze soms anders, maar de lijn is vergelijkbaar.
Wat de rechter niet besliste
Let op: de rechtbank besliste niet wie eigenaar is van het geld op de waarborgrekening. Ze stelde alleen een curator aan, die de nalatenschap beheert en namens haar kan optreden. Wie de waarborg alleen betaalde, moet dat bewijs dus bij de curator voorleggen. Blijft er na de vereffening iets over en zijn er echt geen erfgenamen, dan vervalt de nalatenschap aan de Staat (artikel 4.32 BW), die daarvoor zelf formaliteiten moet vervullen en de inbezitstelling moet vragen bij de familierechtbank (artikel 4.33 BW). Meer over de vraag wanneer een erfgenaam beter verwerpt of beneficiair aanvaardt, leest u op onze pagina's over een nalatenschap aanvaarden of verwerpen en over de aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving.
Wie betaalt de kosten van een erfrechtprocedure?
De vraag naar de kosten is voor veel erfgenamen doorslaggevend. De twee uitspraken die we analyseerden, tonen goed hoe rechters daarmee omgaan, en waarom het verschil tussen een verdeling en een curatorprocedure groot kan zijn.
Bij een gerechtelijke verdeling: ten laste van de massa
In Dendermonde legde de rechtbank de gerechtskosten ten laste van de massa, dus van de nalatenschap zelf. De redenering is dat een procedure tot verdeling in het belang van alle erfgenamen is. Concreet droeg elke zus een derde van de kosten. Een rechtsplegingsvergoeding kende de rechtbank niet toe. Ze steunde zich daarvoor op artikel 1017 Ger.W., dat de rechter toelaat de kosten om te slaan zoals hij het raadzaam oordeelt, onder meer tussen "broeders en zusters". Dat is geen absolute regel: wie een procedure nodeloos rekt of kosten foutief veroorzaakt, kan die zelf moeten dragen, want artikel 1017 Ger.W. legt nutteloze kosten ten laste van de partij die ze foutief veroorzaakte.
Daarnaast zijn er de kosten van de notaris-vereffenaar. Tenzij de rechtbank anders beslist, staan de partijen in gelijke mate in voor de provisie van de notaris (artikel 1210, § 5 Ger.W.). U moet dus in de loop van de procedure een voorschot kunnen betalen, ook al wordt dat later in de verdeling verrekend. Een overzicht van wat een notaris bij een erfenis aanrekent, vindt u op onze pagina over de notariskosten bij een erfenis. Wilt u weten wat een rechtsplegingsvergoeding in een andere zaak zou bedragen, dan kunt u de rechtsplegingsvergoeding-calculator gebruiken.
Bij een curator: eerst zelf voorschieten
In Kortrijk vroeg de verzoekster om de kosten meteen ten laste van de nalatenschap of, bij een deficitaire nalatenschap, van de Staat te leggen. De rechtbank volgde dat niet helemaal. Alleen een in het ongelijk gestelde partij kan in de kosten worden verwezen, en bij een eenzijdig verzoekschrift dat wordt ingewilligd, is er volgens de rechtbank geen in het ongelijk gestelde partij. Er kwam dus geen rechtsplegingsvergoeding. De verzoekster moest het rolrecht van 165,00 euro betalen en haar andere kosten zelf dragen, maar de rechtbank zei voor recht dat ze die kosten na betaling "als kost kan inbrengen in de massa van de nalatenschap". Of ze die kosten effectief terugziet, hangt af van wat de curator aan actief vindt. Reken er dus op dat u de kosten van zo'n procedure eerst zelf voorschiet.
Het wettelijk kader op een rij
Het erfrecht is sinds 1 juli 2022 grotendeels verhuisd naar boek 4 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek. De procedure staat in het Gerechtelijk Wetboek, dat in 2025 op een aantal punten werd bijgewerkt. Voor de zaken op deze pagina zijn vooral deze bepalingen van belang:
- Artikel 4.1 BW: een nalatenschap valt open door het overlijden. Vanaf dat moment beginnen de termijnen te lopen.
- Artikel 4.37, § 2 BW: drie maanden voor de boedelbeschrijving en daarna veertig dagen om te beraden. Na die termijnen behoudt de erfgerechtigde in principe nog zijn keuzerecht, tenzij hij al als erfgenaam handelde (artikel 4.38 BW).
- Artikel 4.58 BW: wanneer een nalatenschap onbeheerd is en wat de curator moet doen.
- Artikel 4.66 BW: niemand kan gedwongen worden in onverdeeldheid te blijven, met een mogelijk uitstel van hoogstens vijf jaar via artikel 3.75, tweede lid BW.
- Artikel 4.67 BW: zijn alle erfgenamen meerderjarig, aanwezig of vertegenwoordigd en bekwaam, dan kan de verdeling minnelijk gebeuren, in de vorm die zij dienstig vinden.
- Artikelen 4.71 tot 4.77 BW: de verdeling gebeurt netto (eerst de schulden), in principe in natura, met gelijkheid in waarde; goederen die niet gevoeglijk verdeelbaar zijn, worden verkocht.
- Artikelen 4.72, 4.83 en 4.89 tot 4.92 BW: de inbreng van schenkingen, de waarde waartegen dat gebeurt en de interest op de inbrengschuld.
- Artikelen 3.71 tot 3.74 BW: gebruik, behoud, beheer en lasten van een onverdeeld goed.
- Artikelen 572bis, 9° en 10°, en 627, 3° Ger.W.: de familierechtbank van de plaats waar de nalatenschap openviel, is bevoegd.
- Artikelen 1207 tot 1224/2 Ger.W.: de gerechtelijke vereffening-verdeling, van de aanstelling van de notaris tot het hoger beroep.
- Artikelen 1228 tot 1231 Ger.W.: de aanstelling van een curator over een onbeheerde nalatenschap.
Een praktisch punt: in stukken, brieven en zelfs verzoekschriften duiken nog de oude nummers op, zoals artikel 815 of 811 oud BW. Die regels zijn niet verdwenen, maar staan sinds 1 juli 2022 in boek 4, onder meer in de artikelen 4.66 en 4.58 BW. De rechtbank van Kortrijk paste uitdrukkelijk de nieuwe nummering toe. Viel de nalatenschap open vóór 1 juli 2022, laat dan nagaan of het oude recht nog van toepassing is.
De termijnen op een rij
De tabel geeft de belangrijkste termijnen die in erfrechtzaken bij de familierechtbank en de notaris-vereffenaar spelen. De termijnen van de procedure bij de notaris-vereffenaar kunnen de partijen in de regel samen met de notaris aanpassen; zonder akkoord gelden deze. De termijnen voor verzet, hoger beroep en cassatie liggen wettelijk vast.
| Wat | Termijn | Vertrekpunt | Wettelijke basis |
|---|
| Boedelbeschrijving door de erfgerechtigde | 3 maanden | dag waarop de nalatenschap openviel (overlijden) | art. 4.37, § 2 BW |
| Beraad over de erfkeuze | 40 dagen | einde van de termijn van 3 maanden of sluiting van de boedelbeschrijving | art. 4.37, § 2 BW |
| Schuldeisers melden zich bij beneficiaire aanvaarding | 3 maanden | bekendmaking in het Belgisch Staatsblad | art. 4.49, § 4 BW |
| Opname aanwijzing curator in het centraal erfrechtregister | 15 dagen | aanwijzing van de curator | art. 1231 Ger.W. |
| Eerste zitting opening van de werkzaamheden | uiterlijk 2 maanden | verzoek van de meest gerede partij aan de notaris | art. 1215, § 1 Ger.W. |
| Eerste vacatie boedelbeschrijving bij de notaris | uiterlijk 2 maanden | sluiting van het proces-verbaal van opening | art. 1214, § 2 Ger.W. |
| Aanspraken en stukken meedelen | 2 maanden | afsluiting van de boedelbeschrijving (zonder boedelbeschrijving: mededeling van het proces-verbaal waarin de partijen ervan afzien) | art. 1218, § 1 Ger.W. |
| Opmerkingen op de aanspraken van de anderen | 2 maanden | betekening of kennisgeving van het overzicht van de aanspraken | art. 1218, § 2 Ger.W. |
| Staat van vereffening door de notaris | 4 maanden | einde van de termijn voor opmerkingen, of een later vertrekpunt (bijvoorbeeld na een verkoop of een beslissing over een tussentijds geschil) | art. 1218, § 3 Ger.W. |
| Standpunt over een tussentijds proces-verbaal | 1 maand | betekening, kennisgeving of overhandiging van het proces-verbaal | art. 1216, § 3 Ger.W. |
| Bezwaren tegen de verkoopvoorwaarden | 1 maand | aanmaning tot kennisneming | art. 1224, § 1 Ger.W. |
| Bezwaren tegen de staat van vereffening | 1 maand | dagtekening van de aanmaning | art. 1223, § 1 Ger.W. |
| Verzet tegen een verstekvonnis (alleen als het in laatste aanleg werd gewezen) | 1 maand | betekening of kennisgeving van het vonnis | art. 1047 en 1048 Ger.W. |
| Hoger beroep | 1 maand | betekening of kennisgeving van het vonnis | art. 1051 Ger.W. |
| Cassatieberoep | 3 maanden | betekening of kennisgeving van de beslissing | art. 1073 Ger.W. |
Heeft een partij in België geen woonplaats, verblijfplaats of gekozen woonplaats, dan kunnen de termijnen van verzet, hoger beroep en cassatie verlengd worden volgens artikel 55 Ger.W.: met vijftien dagen in een buurland of het Verenigd Koninkrijk, dertig dagen elders in Europa en tachtig dagen in een ander werelddeel. Wilt u een beroepstermijn concreet uitrekenen, gebruik dan onze beroepstermijn-calculator. Voor de fiscale kant staat de termijn voor de aangifte van de nalatenschap op een aparte pagina: termijn voor de aangifte van nalatenschap.
Wat kunt u doen na een vonnis?
Een vonnis in een erfrechtzaak is zelden het eindpunt. Welke stap zinvol is, hangt af van het soort beslissing en het moment in de procedure.
Het vonnis is in de regel meteen uitvoerbaar
Eindvonnissen zijn in principe uitvoerbaar bij voorraad, ook als er hoger beroep komt (artikel 1397, eerste lid Ger.W.), tenzij de rechter met bijzondere redenen anders beslist. Voor de familierechtbank gaat de wet nog een stap verder: verzet of hoger beroep van een partij die verstek liet gaan, schorst de tenuitvoerlegging niet (artikel 1398/1 Ger.W.). In Dendermonde verklaarde de rechtbank het vonnis uitdrukkelijk uitvoerbaar bij voorraad. Voor u betekent dat: de notaris kan aan de slag, ook als een andere erfgenaam in beroep gaat.
Niet verschenen: verzet of hoger beroep
Werd u gedagvaard en bent u niet verschenen, dan is verzet niet altijd mogelijk. Verzet staat alleen open tegen een verstekvonnis dat in laatste aanleg werd gewezen (artikel 1047 Ger.W.). Een vonnis van de familierechtbank dat de verdeling beveelt, is doorgaans in eerste aanleg gewezen; daartegen stelt u hoger beroep in. Waar verzet wel kan, bedraagt de termijn een maand na de betekening of kennisgeving (artikel 1048 Ger.W.). Denk in elk geval na of een rechtsmiddel zin heeft: tegen een vordering tot verdeling op zich is weinig verweer mogelijk, en bij een eindvonnis van de familierechtbank schorst verzet of hoger beroep van wie verstek liet gaan de uitvoering in de regel niet (artikel 1398/1 Ger.W.).
Hoger beroep, met een bijzondere regel voor de verdeling
De termijn voor hoger beroep is een maand vanaf de betekening of kennisgeving (artikel 1051 Ger.W.). Bij een gerechtelijke verdeling geldt een bijzonderheid: slaat het hoger beroep op een vonnis dat gewezen werd vóór de opening van de werkzaamheden, dan heeft het geen devolutieve werking. Na de beslissing in beroep gaat de zaak terug naar de eerste rechter (artikel 1224/2 Ger.W.). Het hof van beroep neemt dus niet de hele verdeling over.
Geschillen bij de notaris en de homologatie
Veel belangrijke beslissingen vallen niet in het eerste vonnis maar later, wanneer de rechtbank geschillen beslecht die de notaris doorstuurde via een tussentijds proces-verbaal (artikel 1216 Ger.W.) of via het proces-verbaal van de geschillen of moeilijkheden (artikel 1223 Ger.W.). Ook tegen die beslissingen staan rechtsmiddelen open. Na de homologatie van de staat van vereffening rangschikt de notaris het vonnis onder zijn minuten, op schriftelijk verzoek van de partij die de voorlopige tenuitvoerlegging vraagt, of, als het vonnis niet uitvoerbaar bij voorraad is, zodra het in kracht van gewijsde is gegaan (artikel 1223, § 5 Ger.W.).
Vervanging van de notaris en cassatie
Twijfelt u gegrond aan de onpartijdigheid van de notaris-vereffenaar, of weigert hij of is hij verhinderd, dan kan de rechtbank hem vervangen (artikel 1211 Ger.W.). Tegen die beslissing staat geen rechtsmiddel open. Cassatieberoep kan binnen drie maanden (artikel 1073 Ger.W.), maar het Hof van Cassatie oordeelt alleen over rechtsvragen, niet opnieuw over de feiten.
Na de aanstelling van een curator
Bij een curator ligt de nadruk op samenwerking. Bezorg hem snel alle stukken die uw belang aantonen: het bewijs van uw schuldvordering, de huurovereenkomst, de betalingen die u al voor de nalatenschap deed. De curator rapporteert aan de rechtbank en heeft voor verkopen in de regel een machtiging nodig. Schuldeisers die zich bekendmaken, worden betaald volgens de regels van de vereffening onder voorrecht van boedelbeschrijving (artikel 4.58, § 2 BW). Wie meer wil weten over de schulden van een nalatenschap, leest onze pagina over schulden in een nalatenschap.
Voorbeeld: Liesbeth uit Gent, een broer die de ouderlijke woning niet wil loslaten
Dit voorbeeld is verzonnen en dient enkel ter illustratie. Het is niet gebaseerd op een gepubliceerde of bestaande zaak.
Liesbeth en haar broer Bart erven van hun moeder, die in Gent woonde. Hun vader was al eerder overleden; bij het overlijden van hun moeder behoorden de woning en het banktegoed volledig aan haar toe. Er is geen testament. De nalatenschap bestaat uit de ouderlijke woning, geschat op 340.000 euro, en 46.000 euro op de bank. Bart kreeg zes jaar voor het overlijden een bankgift van 30.000 euro om zijn eigen appartement te helpen betalen. Er werd niets bepaald over een vrijstelling van inbreng. Bart trekt na het overlijden in de ouderlijke woning en wil ze houden, maar hij kan Liesbeth niet uitkopen en weigert een verkoop.
Na een jaar vruchteloos praten dagvaardt Liesbeth Bart voor de familierechtbank van Gent, de plaats waar de nalatenschap openviel. De rechtbank beveelt de gerechtelijke vereffening-verdeling. Omdat broer en zus het niet eens raken over een notaris, wijst de rechtbank er zelf een aan. De kosten gaan ten laste van de massa; een rechtsplegingsvergoeding komt er niet.
Bij de notaris-vereffenaar komen drie discussies op tafel. De bankgift moet Bart inbrengen, omdat hij als kind van de overledene tot inbreng gehouden is en de gift niet van inbreng werd vrijgesteld. Geïndexeerd tot de maand van het overlijden bedraagt die in dit voorbeeld 37.500 euro. Bart vraagt op zijn beurt 12.000 euro terug voor een dakherstelling die hij na het overlijden liet uitvoeren, een nuttige uitgave tot behoud die de mede-eigenaars naar verhouding dragen. Liesbeth vraagt een vergoeding omdat Bart de woning twee jaar alleen bewoonde. Over dat laatste punt raken ze het niet eens, en de notaris neemt het op in een tussentijds proces-verbaal (artikel 1216 Ger.W.). De rechtbank oordeelt dat Bart het genot van de woning genoot boven zijn evenredig aandeel, en begroot de vergoeding op 600 euro per maand, samen 14.400 euro, te betalen aan de onverdeelde massa.
De afrekening ziet er dan zo uit. Van het banktegoed van 46.000 euro gaat 9.000 euro naar de kosten van de procedure en de notaris, zodat 37.000 euro overblijft. De te verdelen massa bedraagt 340.000 euro voor de woning, 37.000 euro in geld, 37.500 euro ingebrachte schenking en 14.400 euro bezettingsvergoeding, min de 12.000 euro die de massa aan Bart verschuldigd is: 416.900 euro. Elk heeft recht op de helft, 208.450 euro. Om de berekening eenvoudig te houden, laat dit voorbeeld de wettelijke interest buiten beschouwing die de inbrengschuld van rechtswege opbrengt vanaf het overlijden (artikel 4.91 BW).
Omdat de woning niet gevoeglijk in natura te verdelen valt en Liesbeth niet instemt met een toewijzing aan Bart zonder volledige betaling, stelt de notaris verkoopvoorwaarden op. Bart maakt bezwaar tegen het principe van de verkoop, en de rechtbank beveelt de verkoop. Op dat moment vindt Bart toch een lening. Broer en zus sluiten bij de notaris een akkoord dat in een proces-verbaal wordt vastgelegd: Bart neemt de woning over voor 340.000 euro. Op zijn aandeel worden de schenking van 37.500 euro en de vergoeding van 14.400 euro aangerekend, en de 12.000 euro voor het dak komt erbij. Hij heeft dus nog recht op 168.550 euro. Omdat hij een woning van 340.000 euro krijgt, betaalt hij een opleg van 171.450 euro. Liesbeth ontvangt die opleg en de 37.000 euro in geld: samen 208.450 euro, precies haar helft.
Wat dit voorbeeld toont: de rechter besliste niet wie de woning kreeg, maar wel over de betwiste vergoeding en over het principe van de verkoop. Precies die beslissingen dwongen een oplossing af. Wilt u een eerste berekening maken voor uw eigen situatie, gebruik dan de erfenis-simulator, en kijk voor de erfbelasting in Vlaanderen naar de successierechten-calculator.
Voorbeeld: Tom uit Leuven, een onbetaalde factuur en een nalatenschap zonder erfgenamen
Ook dit voorbeeld is verzonnen en dient enkel ter illustratie. Het is niet gebaseerd op een gepubliceerde of bestaande zaak.
Tom is schrijnwerker in Leuven. Hij plaatste nieuwe ramen in het appartement van een alleenstaande klant, die kort nadien overleed. Zijn factuur van 6.400 euro bleef onbetaald. Er zijn geen kinderen, geen partner en geen ouders meer. Twee neven werden als erfgerechtigden aangeschreven, maar ze verwierpen de nalatenschap, omdat er op het appartement nog een hypothecaire lening liep.
Tom stuurt eerst een herinnering naar het adres van de overledene en daarna naar de neven. Hij krijgt te horen dat niemand de nalatenschap aanvaardt. Na het verstrijken van de drie maanden voor de boedelbeschrijving en de veertig dagen beraad is de nalatenschap onbeheerd in de zin van artikel 4.58, § 1 BW: de bekende erfgerechtigden hebben verworpen en niemand meldt zich.
Via zijn advocaat dient Tom een eenzijdig verzoekschrift in bij de familierechtbank van Leuven, waar de overledene woonde. Hij voegt zijn factuur, de bestelbon, zijn herinneringen en de akten van verwerping toe om zijn belang aan te tonen. De rechtbank wijst een curator aan. Tom betaalt het rolrecht en de kosten van zijn advocaat; een rechtsplegingsvergoeding komt er niet, omdat er geen tegenpartij is die in het ongelijk wordt gesteld. De rechtbank bepaalt wel dat hij die kosten als kost van de nalatenschap mag inbrengen.
De curator laat een boedelbeschrijving opmaken, vraagt via de rechtbank informatie op bij het centraal aanspreekpunt van de Nationale Bank en ontdekt een spaarrekening van 9.200 euro. Met de machtiging van de rechtbank verkoopt hij het appartement voor 215.000 euro. Na aflossing van de hypothecaire lening van 162.000 euro, de kosten van het beheer en de verkoop, en de andere schulden die zich tijdig melden, blijft er genoeg over om alle schuldeisers te betalen. Tom krijgt zijn factuur van 6.400 euro en de kosten die hij voorschoot. Na ruim anderhalf jaar legt de curator zijn eindrekening voor aan de rechtbank. Het saldo gaat, bij gebrek aan erfgenamen, naar de Staat, die daarvoor zelf de inbezitstelling moet vragen.
Het omgekeerde scenario komt evenzeer voor: een nalatenschap met meer schulden dan bezittingen. Dan krijgt een schuldeiser zoals Tom mogelijk maar een deel van zijn geld, of niets. Of een curatorprocedure de kosten waard is, hangt dus af van een eerste inschatting van het actief. Die afweging maakt u best samen met een advocaat, vóór u het verzoekschrift indient.
Wat als u de kosten niet kunt dragen?
Een erfrechtprocedure vraagt voorschotten: het rolrecht, de provisie van de notaris-vereffenaar, de kosten van een deskundige en het ereloon van uw advocaat. Dat is zuur als het geld dat u erft, net vastzit in de onverdeeldheid. Toch bestaan er oplossingen.
Hebt u ontoereikende bestaansmiddelen, dan kunt u een beroep doen op gedeeltelijk of volledig kosteloze juridische tweedelijnsbijstand, de zogenaamde pro-deoadvocaat (artikel 508/13 Ger.W.). Die bijstand wordt niet toegekend voor zover een derde betaler tussenkomt, zoals een rechtsbijstandsverzekering. Daarnaast bestaat de rechtsbijstand voor de gerechtskosten: die kan u geheel of ten dele ontslaan van de griffie-, registratie- en andere kosten van de rechtspleging en verschaft u, onder de wettelijke voorwaarden, ook kosteloos de tussenkomst van openbare en ministeriële ambtenaren (artikel 664 Ger.W.).
Met de pro-deo-checker ziet u in enkele minuten of u in aanmerking komt. Op onze pagina over een pro-deoadvocaat aanvragen leest u hoe de aanvraag verloopt en welke stukken u nodig hebt. Hebt u een rechtsbijstandsverzekering, kijk dan na of die erfrechtelijke geschillen dekt; niet elke polis doet dat. De rechtsbijstandsverzekering-checker helpt u daarbij.
Denk ook aan de alternatieven die kosten besparen. Een bemiddeling kan een vastgelopen familie weer aan tafel brengen, en een akkoord bij de notaris kost in de regel minder dan een lange procedure met deskundigen en geschillen. Meer daarover leest u op onze pagina over bemiddeling in familiezaken.
Verwante onderwerpen
Tot slot
Een erfenis die vastzit, komt zelden vanzelf los, maar de rechter heeft sterke middelen om de impasse te doorbreken: een notaris-vereffenaar bij onenigheid, een curator als er niemand is. Leg vandaag de stukken samen die u hebt, zoals de overlijdensakte, bankafschriften, bewijzen van schenkingen en uw eigen betalingen, en laat nagaan welke procedure in uw geval past en welke termijnen al lopen.
LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Leuven, Sint-Niklaas en Tongeren. Een videocall van 30 minuten met een advocaat kost € 60,50 incl. btw; een consultatie op kantoor van 60 minuten kost € 90,75 incl. btw.
