Reservataire erfgenamen: wie zijn dat?

Heeft u zich ooit afgevraagd of u iemand volledig kunt onterven? Het is een vraag die vaak opduikt tijdens onze consultaties bij LawBase. In België is het antwoord daarop meestal een duidelijke 'nee'. De wetgever heeft namelijk een veiligheidsnet ingebouwd om te voorkomen dat bepaalde gezinsleden met lege handen achterblijven na een overlijden. Deze specifieke groep mensen noemen we de reservataire erfgenamen. In dit uitgebreide artikel gidsen we u door de complexe wereld van de reserve in het Belgische erfrecht, zodat u precies weet waar u aan toe bent.

Het concept van de reserve is diep geworteld in onze traditie van solidariteit binnen de familie. Hoewel u in theorie met uw vermogen mag doen wat u wilt tijdens uw leven, stelt de wet grenzen aan uw vrijgevigheid wanneer het aankomt op uw nalatenschap. Of u nu in Brugge, Antwerpen of Leuven woont, de regels zijn voor elke Belg gelijk. Laten we samen kijken wie deze beschermde erfgenamen zijn en welk deel van uw koek zij gegarandeerd krijgen.

Kosten en Vergoedingen

Wanneer we spreken over de reserve, gaat het niet alleen over wie wat krijgt, maar ook over wat het kost om dit juridisch correct af te wikkelen. Bij LawBase merken we dat cliënten vaak bezorgd zijn over de financiële kant van een erfenisdossier. De kosten vallen uiteen in drie categorieën:

• Ereloon van de advocaat: Voor advies over uw successieplanning of bijstand bij een betwisting van de reserve. Bij LawBase houden we van transparantie. Een eerste videocall is bij ons altijd gratis. Kiest u voor een fysieke consultatie in een van onze kantoren (zoals Brugge, Gent of Hasselt), dan betaalt u slechts €50 voor een gesprek van 30 minuten.
• Notariskosten: Voor het opstellen van een testament of een akte van bekendheid zijn er vaste barema's.
• Successierechten (Erfbelasting): Dit is de belasting die de reservataire erfgenamen betalen op hun deel. In Vlaanderen hangt dit tarief af van de graad van verwantschap en de grootte van de erfenis.

Wilt u een snelle schatting van wat uw erfgenamen zouden ontvangen en welke belastingen daarop verschuldigd zijn? Gebruik dan onze handige erfenis-simulator. Dit geeft u direct een helder beeld van de financiële realiteit.

Procedure en Stappen

Hoe verloopt de verdeling nu concreet als er reservataire erfgenamen zijn? De procedure volgt meestal een vast stramien om de rechten van iedereen te waarborgen:

• Stap 1: Inventarisatie. Er wordt gekeken naar wat er op de dag van overlijden aanwezig is in het vermogen.
• Stap 2: Fictieve herverlening. Dit is een cruciale stap volgens het Belgisch recht. Men kijkt niet alleen naar wat er nog is, maar telt daar ook alle schenkingen bij op die de overledene tijdens zijn leven heeft gedaan. Dit vormt de 'fictieve massa'.
• Stap 3: Berekening van de reserve. Op basis van deze totale massa wordt bepaald hoe groot het beschermde deel (de reserve) is en hoe groot het deel is waarover u vrij mocht beschikken (het beschikbaar deel).
• Stap 4: Inkorting. Blijkt dat u tijdens uw leven te veel heeft weggeschonken waardoor de reserve van uw kinderen of echtgenoot is aangetast? Dan kunnen deze erfgenamen de 'inkorting' vragen. De begunstigden van de schenkingen moeten dan (meestal in waarde) een deel teruggeven aan de nalatenschap.

Deze stappen kunnen technisch complex zijn, vooral bij nieuw samengestelde gezinnen of wanneer er bedrijfsaandelen in het spel zijn. Onze experts in Waasland (Nieuwkerken-Waas) en Leuven staan klaar om u hierbij stap voor stap te begeleiden.

Wettelijk Kader

De basis van alles wat met de reserve te maken heeft, vinden we terug in het Burgerlijk Wetboek (BW), meer bepaald de Artikelen 913 tot 930. Sinds de grote hervorming van het erfrecht in 2018 is de wetgeving aanzienlijk vereenvoudigd, maar de kernprincipes blijven overeind.

Volgens Art. 913 BW is de reserve voor de kinderen nu altijd de helft van het vermogen, ongeacht het aantal kinderen. Of u nu één kind heeft of vijf, zij verdelen samen altijd de helft van de fictieve massa. De andere helft is het 'beschikbaar deel' waarover u vrij kunt beschikken via een testament of schenking.

Naast de kinderen is er de langstlevende echtgenoot. Volgens Art. 915bis BW heeft de echtgenoot een kwalitatieve reserve: het vruchtgebruik op de helft van de nalatenschap, met daarin minstens het vruchtgebruik op de gezinswoning en de aanwezige huisraad. Dit zorgt ervoor dat de partner nooit uit de woning gezet kan worden door de kinderen.

Let op: Sinds 2018 zijn de ouders geen reservataire erfgenamen meer. Zij hebben enkel nog een 'onderhoudsvordering' als zij behoeftig zijn, maar ze kunnen niet langer een vast deel van de erfenis opeisen als er geen kinderen zijn.

Praktische Tips

Als advocaten zien we vaak waar het misloopt. Hier zijn enkele praktische tips om conflicten rond de reserve te vermijden:

• Maak een successieplan: Wacht niet tot het te laat is. Door nu al na te denken over schenkingen en testamenten, voorkomt u dat uw erfgenamen later voor de rechtbank staan.
• Communiceer met uw kinderen: Transparantie over waarom u bepaalde keuzes maakt, kan veel frustratie wegnemen.
• Gebruik de erfovereenkomst: Sinds 2018 kunt u met uw toekomstige erfgenamen aan tafel gaan om bindende afspraken te maken over de verdeling. Dit kan bij de notaris en voorkomt latere discussies over inkorting.
• Check de impact van uw huwelijkscontract: Soms bevat een huwelijkscontract clausules (zoals 'langst leeft al heeft') die de reserve van de kinderen kunnen beïnvloeden. Laat dit tijdig screenen door een specialist.

LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. Er is dus altijd een expert in uw buurt om deze tips om te zetten in een waterdicht juridisch plan.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u de antwoorden op de meest prangende vragen die wij dagelijks ontvangen over reservataire erfgenamen.