Bijzonder vs algemeen legaat

Wanneer u een testament opstelt, bepaalt u zelf wat er met uw vermogen gebeurt na uw overlijden. In het Belgische erfrecht is de manier waarop u goederen nalaat aan derden of specifieke erfgenamen strikt geregeld via legaten. Er bestaat echter vaak verwarring over de verschillende types legaten. Het onderscheid tussen een bijzonder legaat en een algemeen legaat is cruciaal, niet alleen voor de verdeling van de goederen, maar ook voor de aansprakelijkheid voor schulden en de procedurele afhandeling van de nalatenschap.

Bij LawBase begeleiden onze advocaten dagelijks cliënten bij het opstellen van waterdichte testamenten en de afwikkeling van complexe nalatenschappen. Of u nu een specifiek kunstwerk wilt nalaten aan een vriend of uw volledige vermogen aan een goed doel, de juridische kwalificatie van uw keuze bepaalt de rechten en plichten van de begunstigde.

Wettelijk Kader

Het Belgisch erfrecht is verankerd in het Burgerlijk Wetboek (BW). Sinds de grote hervorming van het erfrecht in 2018 zijn de regels rond legaten verder verduidelijkt. De artikelen 1010 tot en met 1024 van het Burgerlijk Wetboek vormen de basis voor de kwalificatie van de verschillende soorten legaten.

De wet maakt een essentieel onderscheid tussen drie vormen van legaten:

• Het algemeen legaat (Art. 1003 BW): Dit is de uiterste wilsbeschikking waarbij de erflater aan één of meer personen de algemeenheid van de goederen die hij bij zijn overlijden zal nalaten, wegschenkt. De algemene legataris heeft in principe recht op de volledige nalatenschap, inclusief goederen waarover de erflater niet specifiek heeft beschikt.
• Het legaat onder algemene titel (Art. 1010 BW): Dit betreft een gedeelte van de nalatenschap, zoals een breukdeel (bijvoorbeeld 1/4de) of alle onroerende goederen, of alle roerende goederen.
• Het bijzonder legaat (Art. 1010, tweede lid BW): Elk legaat dat niet onder de vorige twee categorieën valt, is een bijzonder legaat. Dit gaat om een specifiek omschreven goed of een bepaald geldbedrag.

Het onderscheid is fundamenteel voor de gehoudenheid aan de schulden. Terwijl een algemene legataris mee instaat voor de schulden van de nalatenschap (naargelang zijn aandeel), is een bijzondere legataris in principe niet gehouden tot de betaling van de schulden van de nalatenschap, tenzij de erflater dit expliciet anders heeft bepaald of wanneer de nalatenschap ontoereikend is om de schuldeisers te voldoen.

Procedure en Stappen

De afwikkeling van een legaat verloopt volgens een vast stramien. Het is belangrijk om te weten dat een legaat niet automatisch overgaat bij het overlijden; er zijn procedurele stappen vereist, afhankelijk van het type testament (eigenhandig of notarieel).

• Stap 1: De opening van het testament. Na het overlijden wordt het testament geregistreerd in het Centraal Register van Testamenten (CRT). Een notaris of een advocaat kan dit consulteren.
• Stap 2: De inbezitstelling (Saisine). Algemene legatarissen hebben vaak de 'saisine', wat betekent dat zij van rechtswege in het bezit worden gesteld van de goederen. Bijzondere legatarissen hebben dit niet; zij moeten de 'afgifte van het legaat' vragen.
• Stap 3: De aanvraag tot afgifte. De bijzondere legataris moet formeel de afgifte vragen aan de reservataire erfgenamen (zoals kinderen) of aan de algemene legataris. Dit gebeurt best via een aangetekend schrijven of een notariële akte. Vanaf het moment van de aanvraag heeft de bijzondere legataris recht op de vruchten (zoals interesten of huurgelden) van het gelegateerde goed.
• Stap 4: De inkorting. Indien de legaten de 'beschikbare portie' overschrijden en daarmee de reserve van de beschermde erfgenamen (kinderen of langstlevende echtgenoot) aantasten, kunnen deze legaten worden ingekort. Bijzondere legaten worden meestal pas ingekort nadat de algemene legaten zijn uitgeput.

Bij LawBase adviseren wij u graag over deze procedurele stappen in een van onze 6 kantoren: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. Een eerste oriënterend gesprek via videocall is volledig gratis, terwijl een fysieke consultatie van 30 minuten slechts €50 kost.

Praktische Tips

Bij het opstellen van een testament en het kiezen tussen een bijzonder of algemeen legaat, zijn er enkele praktische overwegingen die latere conflicten kunnen vermijden:

• Wees specifiek bij een bijzonder legaat: Omschrijf het goed zo nauwkeurig mogelijk. In plaats van "mijn auto", schrijft u beter "mijn wagen merk X, model Y, met chassisnummer Z". Dit voorkomt discussie als u voor uw overlijden nog van voertuig wisselt.
• Denk aan de erfbelasting: De tarieven in Vlaanderen verschillen naargelang de bloedverwantschap. Een bijzonder legaat aan een verre vriend kan leiden tot hoge successierechten (tot 55%). Overweeg eventueel een 'duolegaat', hoewel de fiscale voordelen hiervan sinds 2021 in Vlaanderen sterk zijn ingeperkt.
• Clausule van plaatsvervulling: Voorzie wat er moet gebeuren als de legataris vóór u overlijdt. Zonder specifieke clausule vervalt het legaat en keert het goed terug naar de algemene nalatenschap.
• Aandacht voor schulden: Als u een algemeen legaat nalaat aan iemand, bespreek dan ook de passiva. Een erfenis kan immers ook schulden bevatten. De legataris kan de erfenis aanvaarden onder voorbehoud van boedelbeschrijving om zichzelf te beschermen.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan legaten vallen uiteen in drie categorieën:

1. Notariskosten: Voor het opstellen van een authentiek testament en voor de latere akte van afgifte van het legaat.
2. Erfbelasting (Successierechten): Dit is de belasting die de legataris betaalt op de waarde van wat hij ontvangt. In het Vlaams Gewest gelden progressieve tarieven. De bijzondere legataris betaalt belasting op de netto-waarde van het specifieke goed.
3. Erelonen van advocaten: Bij betwistingen over de interpretatie van een legaat of bij een procedure tot inkorting. LawBase hanteert transparante tarieven voor advies en bijstand bij de rechtbank.

Belangrijk om te weten is dat de kosten voor de afgifte van een bijzonder legaat (zoals de kosten van de akte of de leveringskosten) in principe ten laste komen van de nalatenschap, tenzij het testament anders bepaalt. De erfbelasting zelf is echter altijd een persoonlijke schuld van de legataris.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u een overzicht van de meest gestelde vragen over het onderscheid tussen legaten.