Bijzonder vs algemeen legaat

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  Burgerlijk Wetboek
• •
  Vl. Codex Fiscaliteit Art. 2.7.4.1.1

Wanneer u een testament opstelt, bepaalt u zelf wat er met uw vermogen gebeurt na uw overlijden. In het Belgische erfrecht is de manier waarop u goederen nalaat aan derden of specifieke erfgenamen strikt geregeld via legaten. Er bestaat echter vaak verwarring over de verschillende types legaten. Het onderscheid tussen een bijzonder legaat en een algemeen legaat is cruciaal, niet alleen voor de verdeling van de goederen, maar ook voor de aansprakelijkheid voor schulden en de procedurele afhandeling van de nalatenschap.

Bij LawBase begeleiden onze advocaten dagelijks cliënten bij het opstellen van waterdichte testamenten en de afwikkeling van complexe nalatenschappen. Of u nu een specifiek kunstwerk wilt nalaten aan een vriend of uw volledige vermogen aan een goed doel, de juridische kwalificatie van uw keuze bepaalt de rechten en plichten van de begunstigde.

Wettelijk Kader

Het Belgisch erfrecht is verankerd in het Burgerlijk Wetboek (BW). Sinds de grote hervorming van het erfrecht in 2018 zijn de regels rond legaten verder verduidelijkt. De artikelen 4.192 tot en met 4.214 van het Burgerlijk Wetboek vormen de basis voor de kwalificatie van de verschillende soorten legaten. Die artikelen staan in Boek 4 "Nalatenschappen, schenkingen en testamenten", dat sinds 1 juli 2022 van kracht is; de oude nummering (art. 1010 e.v. oud BW) is op die datum opgeheven.

De wet maakt een essentieel onderscheid tussen drie vormen van legaten:

• Het algemeen legaat (Art. 4.193 BW): Dit is de uiterste wilsbeschikking waarbij de erflater aan één of meer personen de algemeenheid van de goederen die hij bij zijn overlijden zal nalaten, wegschenkt. De algemene legataris heeft in principe recht op de volledige nalatenschap, inclusief goederen waarover de erflater niet specifiek heeft beschikt.
• Het legaat onder algemene titel (Art. 4.195 BW): Dit betreft een gedeelte van de nalatenschap, zoals een breukdeel (bijvoorbeeld 1/4de) of alle onroerende goederen, of alle roerende goederen.
• Het bijzonder legaat (Art. 4.201 BW): Elk legaat dat niet onder de vorige twee categorieën valt, is een bijzonder legaat. Dit gaat om een specifiek omschreven goed of een bepaald geldbedrag.

Het onderscheid is fundamenteel voor de gehoudenheid aan de schulden. Terwijl een algemene legataris mee instaat voor de schulden van de nalatenschap (naargelang zijn aandeel), is een bijzondere legataris in principe niet gehouden tot de betaling van de schulden van de nalatenschap, tenzij de erflater dit expliciet anders heeft bepaald of wanneer de nalatenschap ontoereikend is om de schuldeisers te voldoen.

Procedure en Stappen

De afwikkeling van een legaat verloopt volgens een vast stramien. Het is belangrijk om te weten dat een legaat niet automatisch overgaat bij het overlijden; er zijn procedurele stappen vereist, afhankelijk van het type testament (eigenhandig of notarieel).

• Stap 1: De opening van het testament. Na het overlijden wordt het testament geregistreerd in het Centraal Register van Testamenten (CRT). Een notaris of een advocaat kan dit consulteren.
• Stap 2: De inbezitstelling (Saisine). Algemene legatarissen hebben vaak de 'saisine', wat betekent dat zij van rechtswege in het bezit worden gesteld van de goederen. Bijzondere legatarissen hebben dit niet; zij moeten de 'afgifte van het legaat' vragen.
• Stap 3: De aanvraag tot afgifte. De bijzondere legataris moet formeel de afgifte vragen aan de reservataire erfgenamen (zoals kinderen) of aan de algemene legataris. Dit gebeurt best via een aangetekend schrijven of een notariële akte. Vanaf het moment van de aanvraag heeft de bijzondere legataris recht op de vruchten (zoals interesten of huurgelden) van het gelegateerde goed.
• Stap 4: De inkorting. Indien de legaten de 'beschikbare portie' overschrijden en daarmee de reserve van de beschermde erfgenamen (kinderen of langstlevende echtgenoot) aantasten, kunnen deze legaten worden ingekort. Bijzondere legaten worden meestal pas ingekort nadat de algemene legaten zijn uitgeput.

Bij LawBase adviseren wij u graag over deze procedurele stappen in een van onze 6 kantoren: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Leuven, Sint-Niklaas en Tongeren. Een videocall van 30 minuten met een advocaat kost € 60,50 incl. btw; een consultatie op kantoor van 60 minuten kost € 90,75 incl. btw.

Praktische Tips

Bij het opstellen van een testament en het kiezen tussen een bijzonder of algemeen legaat, zijn er enkele praktische overwegingen die latere conflicten kunnen vermijden:

• Wees specifiek bij een bijzonder legaat: Omschrijf het goed zo nauwkeurig mogelijk. In plaats van "mijn auto", schrijft u beter "mijn wagen merk X, model Y, met chassisnummer Z". Dit voorkomt discussie als u voor uw overlijden nog van voertuig wisselt.
• Denk aan de erfbelasting: Het tarief hangt af van de tariefcategorie, niet van de bloedverwantschap op zich. Ooms, tantes, neven en nichten zijn bloedverwanten, maar vallen in Vlaanderen sinds 1 september 2018 tóch onder "alle anderen" (25%, 45%, 55%), samen met vrienden en niet-verwanten. Liet de erflater geen partner en geen kinderen na, kijk dan naar de singlevermindering van artikel 2.7.4.2.5 VCF: wie in het testament uitdrukkelijk is aangewezen, wordt op samen maximaal 100.000 euro per nalatenschap belast aan 3% en 9% in plaats van 25% en 45%. Zie ons artikel over de singlevermindering.
• Clausule van plaatsvervulling: Voorzie wat er moet gebeuren als de legataris vóór u overlijdt. Zonder specifieke clausule vervalt het legaat en keert het goed terug naar de algemene nalatenschap.
• Aandacht voor schulden: Als u een algemeen legaat nalaat aan iemand, bespreek dan ook de passiva. Een erfenis kan immers ook schulden bevatten. De legataris kan de erfenis aanvaarden onder voorbehoud van boedelbeschrijving om zichzelf te beschermen.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan legaten vallen uiteen in drie categorieën:

1. Notariskosten: Voor het opstellen van een authentiek testament en voor de latere akte van afgifte van het legaat.
2. Erfbelasting (Successierechten): Dit is de belasting die de legataris betaalt op de waarde van wat hij ontvangt. In het Vlaams Gewest gelden progressieve tarieven en betaalt de bijzondere legataris op de netto-waarde van het specifieke goed dat hij verkrijgt. Let op: dat betekent niet dat elk legaat een eigen tariefladder krijgt. Artikel 2.7.4.1.1, § 3 VCF bepaalt dat het tarief voor de categorie "alle anderen" wordt toegepast op de som van de nettoverkrijgingen door de rechtverkrijgenden van deze groep. De zo berekende erfbelasting wordt daarna omgeslagen over die legatarissen in verhouding tot ieders netto-verkrijging. Vier bijzondere legaten van elk 25.000 euro aan neven en nichten worden dus belast alsof het om één verkrijging van 100.000 euro gaat: 25% tot 35.000 euro, 45% tot 75.000 euro en 55% daarboven. Dit is dwingend fiscaal recht: het testament kan er niet van afwijken en een legataris kan niet vragen om afzonderlijk te worden belast. Voor broers en zussen geldt het omgekeerde: bij hen wordt het tarief wel per verkrijger afzonderlijk toegepast. Reken uw situatie door met onze successierechten-calculator.
3. Erelonen van advocaten: Bij betwistingen over de interpretatie van een legaat of bij een procedure tot inkorting. LawBase hanteert transparante tarieven voor advies en bijstand bij de rechtbank.

Belangrijk om te weten is dat de kosten voor de afgifte van een bijzonder legaat (zoals de kosten van de akte of de leveringskosten) in principe ten laste komen van de nalatenschap, tenzij het testament anders bepaalt. De erfbelasting zelf is echter altijd een persoonlijke schuld van de legataris.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u een overzicht van de meest gestelde vragen over het onderscheid tussen legaten.