Wat is een legaat? Uw rechten als legataris, en wanneer u een advocaat erfrecht best inschakelt

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  Burgerlijk Wetboek(Boek 4, art. 4.192-4.210 BW)

  regeling van de legaten en hun uitvoering

• •
  Burgerlijk Wetboek(art. 4.193 / 4.195 / 4.201 BW)

  de drie soorten legaten: algemeen, onder algemene titel, bijzonder

• •
  Burgerlijk Wetboek(art. 4.202 BW)

  afgifte en genot van het bijzonder legaat

• •
  Burgerlijk Wetboek(art. 4.206 BW)

  bijzondere legataris: schulden en hypothecaire last

U staat in een testament vermeld, of u regelt de nalatenschap van een dierbare, en plots blijkt niets vanzelfsprekend. Mag u de sleutels van het gelegateerde huis gewoon nemen? Vanaf wanneer zijn de huurinkomsten van u? Draagt u mee de schulden? En waarom stuurt de fiscus straks een aanslag tot 55%? Een legaat, een voordeel dat iemand via testament nalaat, lijkt eenvoudig, maar de kwalificatie, de afgifte en de erfbelasting zitten vol vallen die u een jaar huurinkomsten of tienduizenden euro's kunnen kosten.

U hoeft dit niet alleen te doen. Een advocaat erfrecht kan uw legaat correct kwalificeren, de afgifte tijdig en aangetekend vorderen, de schulden- en hypotheeklast in kaart brengen en nagaan of een oude testamentclausule vandaag nog in uw voordeel werkt. Hieronder leest u eerst wanneer dat advies echt telt, en daarna alles wat u als legataris moet weten.

Wat is een legaat?

Een legaat is een voordeel dat iemand via testament nalaat aan een bepaalde persoon of organisatie; wie het ontvangt, is de legataris. Het Belgisch erfrecht kent precies drie soorten: het algemeen legaat, het legaat onder algemene titel en het bijzonder legaat. Welke soort u hebt, bepaalt of u de schulden draagt, hoe u het goed in handen krijgt en hoeveel erfbelasting u betaalt. De regels staan sinds de hercodificatie in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, meer bepaald in Art. 4.192 tot 4.210 BW.

Een legaat is een uiterste wilsbeschikking: de testator (of erflater) bepaalt in zijn testament dat een bepaalde begunstigde iets krijgt bij zijn overlijden. Legateren is dat toewijzen; de legataris is wie het ontvangt, een persoon, maar evengoed een vzw of een goed doel.

Legaat, erfenis of erfdeel?

Een erfenis (nalatenschap) is het geheel van goederen én schulden dat iemand achterlaat; een erfdeel is het aandeel dat een erfgenaam daarin krijgt. Een legaat is specifieker: wat de testator via testament aan een welbepaalde begunstigde toekent, zeer ruim (de hele nalatenschap) of zeer beperkt (één horloge).

Legataris of erfgenaam?

Een erfgenaam ontleent zijn rechten aan de wet; een legataris ontleent ze uitsluitend aan een testament, en hoeft geen familie te zijn: een vriend, een buurman, een petekind, een goed doel. U kunt perfect tegelijk erfgenaam én legataris zijn, een kind dat naast zijn wettelijk erfdeel ook een bepaald goed gelegateerd krijgt. Dat heeft eigen procedurele gevolgen, zoals verder blijkt.

De drie soorten legaten

Art. 4.192 BW bepaalt dat uiterste wilsbeschikkingen algemeen, onder algemene titel of onder bijzondere titel zijn. Die kwalificatie beslist of u schulden draagt, of u afgifte moet vragen en of u zelf andere legaten moet uitkeren.

1. Het algemeen legaat (Art. 4.193 BW)

De uiterste wilsbeschikking waarbij de testator de algemeenheid van de goederen legateert die hij bij zijn overlijden nalaat, "Ik legateer al mijn goederen aan mijn partner." De algemene legataris heeft een roeping tot het geheel: hij krijgt wat overblijft na de schulden en na uitkering van de andere legaten. Zijn er reservataire erfgenamen, dan blijft het legaat begrensd door hun reserve.

2. Het legaat onder algemene titel (Art. 4.195 BW)

Geen legaat van álles, maar van een algemeen omschreven deel. De wet is hier limitatief: een breukdeel van de nalatenschap (de helft, een derde), al zijn onroerende goederen, al zijn roerende goederen, of een breukdeel daarvan, "Ik legateer de helft van mijn nalatenschap aan mijn zus."

3. Het bijzonder legaat (Art. 4.201 BW)

Wettelijk residuair gedefinieerd: elk legaat dat niet de algemeenheid van de goederen betreft, en evenmin een breukdeel, noch al zijn onroerende of al zijn roerende goederen. Het is de meest voorkomende vorm, "Mijn appartement in Brugge aan mijn neef."

Precies omdat de wet het definieert door wat het niet is, ontstaan kwalificatiediscussies. Is "mijn vastgoedportefeuille" een bijzonder legaat, of een legaat van al de onroerende goederen? De formulering van het testament is dan doorslaggevend, en het verschil is groot, want aan de kwalificatie hangt de schuldenlast vast.

De drie legaten vergeleken

Kenmerk	Algemeen legaat	Legaat onder algemene titel	Bijzonder legaat
Wat krijgt u?	De algemeenheid van de goederen	Een breukdeel, of álle roerende/onroerende goederen	Een specifiek goed of bedrag
Saisine / afgifte	Afhankelijk van reservataire erfgenamen én testamentvorm	Steeds afgifte vragen, volgens wettelijke volgorde	Recht vanaf overlijden, bezit en vruchten pas na de vordering tot afgifte
Gehouden tot de schulden?	Ja, zoals een wettelijke erfgenaam	Ja, zoals een wettelijke erfgenaam	In principe niet, maar wel inkorting en hypothecaire last
Moet zelf legaten uitkeren?	Ja, alle legaten (voor zover niet in te korten)	Enkel de bijzondere legaten, naar evenredigheid van zijn aandeel in het beschikbaar deel	Nee
Erfkeuze mogelijk?	Ja: zuiver, onder voorrecht van boedelbeschrijving, of verwerpen	Ja: zuiver, onder voorrecht van boedelbeschrijving, of verwerpen	Geen erfkeuze in die zin: u aanvaardt of weigert het goed

Hoe krijgt u het gelegateerde goed?

Bent u legataris, mag u dan gewoon de sleutels van het gelegateerde huis nemen? Nee. De wet onderscheidt streng: het recht op het legaat, het bezit van het goed, het genot met de vruchten, en de formele afgifte. Precies hier maakt tijdig advies het verschil tussen vlot ontvangen en maandenlang vastzitten.

Stap 1: Het testament opsporen via het CRT

Notariële testamenten worden geregistreerd in het Centraal Register van Testamenten (CRT); een eigenhandig testament staat erin als het bij een notaris in bewaring werd gegeven. Het register vermeldt niet de inhoud, wel welke notaris het bewaart. De vorm van het testament beslist mee over de saisine.

Stap 2: De beslissingsboom voor de algemene legataris (Art. 4.194 BW)

Veel bronnen schrijven dat de algemene legataris "meestal" de saisine heeft. Dat is te kort door de bocht. Art. 4.194 BW onderscheidt drie gevallen:

1. Zijn er reservataire erfgenamen? (kinderen; in bepaalde gevallen de langstlevende echtgenoot) → Zij treden van rechtswege in het bezit van alle goederen. Zelfs de algemene legataris moet aan hen de afgifte vragen.
2. Geen reservataire erfgenamen + een notarieel testament? → De algemene legataris treedt van rechtswege in het bezit, zonder afgifte te moeten vragen.
3. Geen reservataire erfgenamen, maar een eigenhandig of internationaal testament? → Niemand heeft automatisch het bezit: hij moet zich in het bezit doen stellen door een beschikking van de familierechtbank van het arrondissement waar de nalatenschap is opengevallen.

De 1-jaar-regel: wachten kost u geld

In geval 1 weegt één termijn zwaar door. De algemene legataris behoudt het genot vanaf de dag van het overlijden, maar enkel als hij de vordering tot afgifte binnen het jaar na het overlijden instelt. Doet hij dat niet, dan begint zijn genot pas op de dag van de rechtsvordering of van de vrijwillige afgifte. Een jaar stilzitten kan dus een jaar huurinkomsten kosten.

Stap 3: Aan wie vraagt u de afgifte? (Art. 4.196 BW)

Voor de legataris onder algemene titel geldt een volgorde: eerst de reservataire erfgenamen; bij gebreke daarvan de algemene legatarissen; en anders de erfgenamen.

Voor de bijzondere legataris geldt Art. 4.202 BW: hij heeft vanaf de dag van het overlijden een recht op het gelegateerde goed (dat overgaat op zijn eigen erfgenamen), maar kan geen bezit nemen en geen vruchten opeisen vóór de dag waarop hij de vordering tot afgifte instelde of de afgifte vrijwillig werd toegestaan, tenzij de testator dat uitdrukkelijk bepaalde, of bij een lijfrente of pensioen als levensonderhoud.

Praktisch: wacht niet. Vraag de afgifte snel, schriftelijk en aangetekend. Wordt zij geweigerd of getraineerd, dan is dat het moment voor juridisch advies.

Valkuil uit de rechtspraak. Loopt er al een gerechtelijke vereffening-verdeling en bent u tegelijk erfgenaam én bijzondere legataris, dan moet u de afgifte binnen die lopende procedure vorderen. Doet u dat te laat, dan kan de rechtbank daarover niet zomaar oordelen zonder voorafgaand notarieel advies, met zware vertraging tot gevolg.

• Art. 4.199 BW: algemene legatarissen en legatarissen onder algemene titel zijn tot de schulden gehouden net zoals de door de wet aangeduide erfgenamen.
• Art. 4.200 BW: de algemene legataris moet alle legaten uitkeren voor zover ze niet moeten worden ingekort. De legataris onder algemene titel enkel de bijzondere legaten, naar evenredigheid van zijn aandeel in het beschikbaar deel.
• Art. 4.206 BW: de bijzondere legataris is niet gehouden tot de schulden en lasten, met twee uitzonderingen: hij ondergaat de inkorting als zijn legaat de reserve aantast, én de hypothecaire vordering op het gelegateerde onroerend goed. Betaalt hij die schuld, dan treedt hij via subrogatie in de rechten van de schuldeiser.

Wie draagt de schulden van de nalatenschap?

Daar komt Art. 4.204 §2 BW bovenop: rust op het goed een hypotheek of vruchtgebruik, dan is degene die het legaat uitkeert niet verplicht het goed vrij te maken, tenzij de testator hem daar uitdrukkelijk mee belastte. Praktisch gevolg: u kunt een woning gelegateerd krijgen mét de hypotheek erop. Laat dus niet enkel het testament nakijken, maar ook de lasten op het goed.

Algemene legatarissen en legatarissen onder algemene titel (Art. 4.197 BW) zijn niet verplicht het legaat te aanvaarden. Zij hebben dezelfde erfkeuze als een wettelijke erfgenaam: zuiver aanvaarden (u staat met uw eigen vermogen in voor de schulden), aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving (u bent nooit gehouden tot méér schulden dan de waarde van de activa), of verwerpen. Wie aanvaardt, wordt deelgenoot van de nalatenschap.

De bijzondere legataris heeft die erfkeuze niet in dezelfde zin: hij wordt geen deelgenoot en is in beginsel niet gehouden tot de schulden. Hij aanvaardt of weigert eenvoudigweg het goed.

Kunt u een legaat weigeren?

Aanvaard nooit zuiver zolang u de schuldenpositie niet kent. Dat is de goedkoopste fout om te vermijden.

• Legaat van andermans goed (Art. 4.207 BW): het legaat is nietig, ongeacht of de testator wist dat het goed hem niet toebehoorde.
• Ademptie: is het goed er bij het overlijden niet meer (verkocht, geschonken, vernield), dan valt het bijzonder legaat zonder voorwerp. U krijgt niet automatisch de tegenwaarde in geld, vandaar het belang van een nauwkeurige omschrijving én een alternatief.
• Opschortende voorwaarde (Art. 4.209 BW): overlijdt de legataris vóór de voorwaarde vervuld is, dan vervalt de beschikking. Een plaatsvervullingsclausule vangt dat op.
• Aanwas (Art. 4.210 BW): is een legaat gezamenlijk gemaakt, in één beschikking zonder ieders aandeel te bepalen, of over een ondeelbaar goed, dan wast het aandeel van een wegvallende mede-legataris aan bij de anderen.

De reserve als grens aan het legaat

Reservataire erfgenamen hebben recht op hun reserve; het deel waarover u vrij beschikt, is het beschikbaar deel, sinds 1 september 2018 de helft van de (fictieve) massa. Tasten de legaten de reserve aan, dan kunnen zij de inkorting vorderen. Gaat het om een legataris die zelf geen erfgenaam is, dan gebeurt die inkorting in beginsel in natura (art. 4.150, vierde lid en art. 4.155, eerste lid BW). Het legaat wordt verminderd tot binnen het beschikbaar deel. Dat speelt vaak bij een legaat aan een nieuwe partner of een vriend terwijl er kinderen zijn.

Erfbelasting op een legaat in Vlaanderen

Civiel recht en fiscaliteit staan los van elkaar. Art. 4.205 BW regelt beide: de kosten van de vordering tot afgifte komen ten laste van de nalatenschap (zonder de reserve te verminderen), maar de erfbelasting is verschuldigd door de legataris zelf, op de netto-waarde van wat hij verkrijgt.

Vlaamse tarieven

Begunstigde	Schijf	Tarief
Rechte lijn en partners	€0-€50.000	3%
Rechte lijn en partners	€50.000,01-€250.000	9%
Rechte lijn en partners	boven €250.000	27%
Broers en zussen	€0,01-€35.000	25%
Broers en zussen	€35.000,01-€75.000	30%
Broers en zussen	boven €75.000	55%
Anderen (vrienden, neven, nichten…)	€0-€35.000	25%
Anderen	€35.000-€75.000	45%
Anderen	boven €75.000	55%

In Vlaanderen bestaan in de zijlijn nog maar twee tariefgroepen: broers en zussen en anderen. Neven en nichten vallen onder "anderen". Daardoor loopt een bijzonder legaat aan een vriend of neef op tot 55%.

Let op: zijn er meerdere begunstigden in de groep "anderen", dan worden hun nettoverkrijgingen samengeteld vóór de schijven worden toegepast (art. 2.7.4.1.1, § 3 VCF).

Rekenvoorbeeld. U bent neef en krijgt een appartement met een netto-waarde van €150.000. U valt onder "anderen": €35.000 × 25% = €8.750; €40.000 × 45% = €18.000; €75.000 × 55% = €41.250. Totaal: €68.000, u houdt netto ±€82.000 over, vóór eventuele lasten op het goed.

Voor een eerste raming: bereken uw successierechten, of bekijk met de erfenis-simulator wie er zonder testament zou erven.

De mythe van het duolegaat: fiscaal dood in Vlaanderen

Veel websites, ook goede doelen, presenteren het duolegaat nog altijd als dé manier om voordelig na te laten aan een vriend of ver familielid. Dat is verouderde informatie. In Vlaanderen is het fiscale voordeel afgeschaft voor overlijdens vanaf 1 juli 2021: civielrechtelijk kan de techniek nog bestaan, maar zij levert fiscaal niets meer op. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en in Wallonië is het fiscale voordeel van het duolegaat (stand september 2026) niet afgeschaft; die gewesten hebben een eigen regeling, laat die voor uw situatie nakijken. Steunt uw oude Vlaamse testament op een duolegaat, dan werkt die clausule vandaag mogelijk in uw nadeel.

De singlevermindering (sinds 1 januari 2026)

Ter vervanging van de vroegere vriendenerfenis geldt in Vlaanderen de singlevermindering, voor overlijdens vanaf 1 januari 2026 (art. 2.7.4.2.5 VCF):

• Voor wie? Enkel erflaters zonder partner én zonder afstammelingen.
• Wat? Tot €100.000 aan één of meer vrij gekozen begunstigden, aan 3% op de eerste €50.000 en 9% daarboven, ook aan niet-familieleden.
• Voorwaarde: het moet uitdrukkelijk in het testament gevraagd worden; zonder die clausule betaalt uw vriend gewoon 25% tot 55%. Bij meerdere begunstigden wordt het maximum verdeeld.

En de vriendenerfenis? Die liet toe tot €15.000 aan 3% te legateren i.p.v. 25%. Zij geldt enkel nog voor testamenten van vóór 1 januari 2026; in een testament van ná die datum heeft de clausule geen fiscale uitwerking meer.

Hebt u een testament van vóór 2026 met een duolegaat- of vriendenerfenisclausule? Laat het nakijken. Een clausule die fiscaal logisch was bij het opstellen, kan vandaag het omgekeerde effect hebben.

Goede doelen en het partnerabattement

Een legaat aan een goed doel wordt in Vlaanderen belast aan 0%. Legaten aan beroepsverenigingen en private stichtingen worden belast aan 8,5 % (art. 2.7.4.2.1, tweede lid VCF). De langstlevende partner geniet een abattement van €75.000 op de netto-verkrijging van roerende goederen, naast de vrijstelling op de gezinswoning.

Zo pakken wij het aan, drie voorbeelden

De onderstaande situaties illustreren hoe een legaatgeschil doorgaans verloopt. Het zijn illustratieve voorbeelden, geen echte dossiers, en er worden geen concrete uitkomsten of bedragen gegarandeerd.

Situatie 1: De getraineerde afgifte. Een legataris kreeg een appartement gelegateerd, maar de erfgenamen lieten maandenlang niets van zich horen; de huur bleef intussen bij de nalatenschap. Aanpak: de kwalificatie van het legaat vastleggen, de afgifte onmiddellijk schriftelijk en aangetekend vorderen bij de juiste partij (Art. 4.196 / 4.202 BW), en de termijn bewaken. Resultaat (illustratief): zodra de vordering formeel liep, kon de legataris aanspraak maken op de vruchten vanaf de datum van de vordering en werd verdere vertraging gestopt.

Situatie 2: De woning mét hypotheek. Iemand kreeg een woning gelegateerd en ontdekte pas laat dat er nog een hypothecair krediet op rustte. Aanpak: de lasten op het goed uitklaren naast het testament (Art. 4.204 §2 / 4.206 BW), en de erfkeuze afwegen vóór er iets werd aanvaard. Resultaat (illustratief): de legataris kon met kennis van de volledige schuldenpositie een geïnformeerde keuze maken en aanvaardde niet blind zuiver.

Situatie 3: Het oude duolegaat. Een testament van vóór 2021 steunde nog op een duolegaat om een vriend te bevoordelen. Aanpak: nagaan of de clausule fiscaal nog werkt in Vlaanderen en de erflater wijzen op de singlevermindering als alternatief. Resultaat (illustratief): de clausule werd herzien zodat ze de begunstigde niet langer benadeelde.

Onze aanpak in 5 stappen

1. Intake: videocall. U legt uw situatie voor; wij bekijken het testament, de kwalificatie van het legaat en de termijnen die spelen. Een videocall van 30 minuten kost € 60,50 incl. btw.
2. Strategie. Wij brengen uw positie in kaart: recht op afgifte, schulden- en hypotheeklast, mogelijke inkorting en de fiscale gevolgen.
3. Onderhandeling of dagvaarding. Waar mogelijk vorderen wij de afgifte minnelijk en aangetekend; lukt dat niet, dan starten wij de procedure bij de bevoegde rechtbank.
4. Procedure. Wij voeren het dossier ten gronde, inbezitstelling, afgifte, inkorting of betwisting van het testament, en bewaken elke termijn.
5. Nazorg. Na afloop begeleiden wij de praktische afwikkeling: aangifte van nalatenschap, erfbelasting en de overdracht van het goed.

Twijfelt u over de afgifte, de erfbelasting, de schulden of de geldigheid van een legaat? Onze advocaten erfrecht staan legatarissen en erfgenamen bij in heel Vlaanderen, van de kwalificatie van het legaat tot de procedure voor de familierechtbank. Bekijk het volledige overzicht van onze dienstverlening op de hub advocaat erfrecht.

Twijfelt u over de afgifte, de erfbelasting, de schulden of de geldigheid van een legaat? Laat het dan tijdig bekijken, vóór termijnen verstrijken.