Inkorting van schenkingen en legaten

Wanneer een dierbare overlijdt, komt naast het verdriet vaak een complexe juridische afwikkeling kijken. Een van de meest delicate aspecten van het Belgische erfrecht is de bescherming van de reservataire erfgenamen. Het komt regelmatig voor dat een erflater tijdens zijn leven grote schenkingen heeft gedaan of in een testament legaten heeft vastgelegd die de wettelijke reserve van de kinderen of de langstlevende echtgenoot aantasten. In dergelijke gevallen biedt de procedure van de inkorting een essentieel rechtsmiddel om het evenwicht te herstellen.

Stel u de volgende situatie voor: Vader Jan heeft twee kinderen, Marc en Sophie. Tijdens zijn leven schenkt hij een woning ter waarde van 400.000 euro aan zijn favoriete neef, in de overtuiging dat hij met zijn resterende vermogen van 100.000 euro zijn kinderen nog voldoende nalaat. Bij zijn overlijden blijkt echter dat de totale fictieve massa 500.000 euro bedraagt. De kinderen hebben samen recht op de helft (de reserve), zijnde 250.000 euro. Omdat er slechts 100.000 euro overblijft, kunnen zij de inkorting vragen van de schenking aan de neef om hun rechtmatig erfdeel op te eisen. Bij LawBase begeleiden onze advocaten dagelijks cliënten in dergelijke complexe dossiers vanuit onze kantoren in Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt en Leuven.

Wettelijk Kader

Het mechanisme van de inkorting is diep geworteld in het Belgisch Burgerlijk Wetboek, specifiek in de Artikelen 920 tot 930 BW. De wetgever heeft hiermee een beschermingsmuur opgetrokken rond de zogenaamde 'reservataire erfgenamen'. Dit zijn de afstammelingen (kinderen) en de langstlevende echtgenoot.

Volgens de huidige wetgeving (sinds de hervorming van 2018) is de reserve van de kinderen altijd vastgelegd op de helft van het vermogen, ongeacht het aantal kinderen. De andere helft is het 'beschikbaar deel', waarover de erflater vrij mag beschikken via schenkingen of testamenten. De inkorting is de sanctie die ervoor zorgt dat giften die dit beschikbaar deel overschrijden, worden teruggebracht tot de juiste proporties.

Een cruciaal concept hierbij is de fictieve massa. Om te bepalen of er ingekort moet worden, maken we een theoretische optelsom: (Goederen aanwezig bij overlijden - Schulden van de nalatenschap) + Waarde van alle gedane schenkingen tijdens het leven. Op dit totaalbedrag worden de breukdelen van de reserve berekend. Indien de effectieve nalatenschap ontoereikend is om deze reserve uit te keren, ontstaat de vordering tot inkorting.

Praktische Tips

Voorkomen is beter dan genezen. Als u van plan bent om grote schenkingen te doen, is het raadzaam om een erfovereenkomst (pact over een toekomstige nalatenschap) te overwegen. Hierbij kunnen de kinderen formeel verzaken aan de inkorting van een specifieke schenking, wat latere familiale conflicten vermijdt.

• Documentatie: Houd een nauwkeurige administratie bij van alle handgiften en bankgiften. De bewijslast bij inkorting ligt vaak bij degene die de inkorting vraagt.
• Waardebepaling: Sinds 2018 worden schenkingen van goederen (behalve bij vruchtgebruik) in principe gewaardeerd op de dag van de schenking, geïndexeerd tot aan het overlijden. Dit zorgt voor meer rechtszekerheid dan de oude regelgeving.
• Vrijstelling: U kunt in een schenkingsakte expliciet vermelden dat de schenking 'buiten erfdeel' geschiedt, maar dit ontslaat de begiftigde niet van de plicht tot inkorting als de reserve wordt aangetast.

Bij LawBase adviseren wij u graag over de meest fiscaal en juridisch gunstige weg. Een gratis videocall kan een eerste inzicht bieden, terwijl een fysieke consultatie van 30 minuten in een van onze 6 kantoren (o.a. Brugge, Antwerpen of Leuven) voor slechts €50 de basis legt voor uw dossier.

Procedure en Stappen

De inkorting gebeurt niet automatisch; de reservataire erfgenaam moet deze zelf vorderen. De procedure verloopt doorgaans volgens deze stappen:

• Stap 1: Inventarisatie. Het samenstellen van de fictieve massa door alle schenkingen en legaten in kaart te brengen.
• Stap 2: Berekening van het beschikbaar deel. Toepassing van de wettelijke breukdelen op de fictieve massa.
• Stap 3: Volgorde van inkorting. De wet bepaalt een strikte volgorde. Eerst worden de legaten (testamenten) proportioneel ingekort. Pas als dit niet volstaat, worden de schenkingen aangepakt, beginnend bij de meest recente en zo terugwerkend in de tijd naar de oudste schenking.
• Stap 4: De vordering. Sinds 2018 gebeurt inkorting in principe 'in waarde' en niet meer 'in natura'. Dit betekent dat de begiftigde de waarde moet terugbetalen aan de nalatenschap, maar het geschonken goed (bijv. een woning) mag behouden.

Indien er geen minnelijke schikking mogelijk is tussen de erfgenamen, moet de vordering voor de Familierechtbank worden gebracht. Onze advocaten in Hasselt, Gent en het Waasland hebben uitgebreide ervaring met dergelijke gerechtelijke vereffening-verdelingen.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan een inkortingsprocedure kunnen variëren afhankelijk van de complexiteit en de noodzaak van een deskundige voor de waardebepaling van goederen. Belangrijke kostenposten zijn:

• Ereloon advocaat: Transparante afspraken zijn hierbij cruciaal.
• Gerechtskosten: Rolrechten en kosten voor dagvaarding indien een procedure noodzakelijk is.
• Expertisekosten: Voor het schatten van onroerende goederen of kunstwerken op het moment van de schenking (geïndexeerd).

Het financiële voordeel van een succesvolle inkorting weegt echter vaak ruimschoots op tegen de kosten, zeker wanneer grote vermogensbestanddelen buiten de nalatenschap werden gehouden ten nadele van de kinderen.

Veelgestelde Vragen