Pro-deoadvocaat aanvragen: voorwaarden, inkomensgrenzen en procedure

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  Gerechtelijk Wetboek(art. 508/1 e.v. Ger.W.)

  Juridische tweedelijnsbijstand (pro-deoadvocaat)

• •
  Gerechtelijk Wetboek(art. 508/13 Ger.W.)

  Inkomensvoorwaarden en het vermoeden van onvermogen

• •
  Gerechtelijk Wetboek(art. 508/14 Ger.W.)

  Aanvraagprocedure en de spoedprocedure, met de termijn van vijftien dagen

• •
  Gerechtelijk Wetboek(art. 508/17 Ger.W.)

  Eigen bijdrage, en de mogelijkheid ervan af te zien of uitstel te geven

• •
  Gerechtelijk Wetboek(art. 508/20 Ger.W.)

  Terugvordering door de Schatkist bij gewijzigd vermogen of behaald voordeel

• •
  KB van 18 december 2003(art. 1, § 1 KB van 18 december 2003)

  Categorieën met volledige kosteloosheid, waaronder leefloon (3°) en de minderjarige (8°)

• •
  Gerechtelijk Wetboek(art. 664 e.v. Ger.W.)

  Rechtsbijstand voor de gerechtskosten, te onderscheiden van de pro-deoadvocaat

Heeft u juridische hulp nodig, maar vreest u dat een advocaat onbetaalbaar is? U staat voor een geschil, misschien ligt er al een brief of een dagvaarding op tafel, en de vraag die alles overschaduwt is: wie gaat dat betalen? U hoeft dit niet alleen uit te zoeken. In België garandeert de wet dat iedereen recht heeft op toegang tot de rechter, ongeacht de financiële situatie. Via de juridische tweedelijnsbijstand, in de volksmond de pro-deoadvocaat, kunt u recht hebben op een geheel of gedeeltelijk kosteloze advocaat. Een advocaat kan meteen inschatten of u in aanmerking komt. Voor dossiers in strafrecht en jeugdrecht dient LawBase uw aanvraag in bij het BJB en behandelt het uw dossier ten gronde, zodat u niet twee keer opnieuw hoeft te beginnen. Hieronder leest u wie recht heeft, welke inkomensgrenzen gelden en hoe u de aanvraag indient.

Voor welke dossiers werkt LawBase pro deo?

Enkel voor strafrecht en jeugdrecht, en dat zeggen we hier meteen, zodat u niet voor een verrassing staat bij de intake.

LawBase aanvaardt pro-deoaanstellingen via het Bureau voor Juridische Bijstand uitsluitend voor strafrecht en jeugdrecht. Voor alle andere domeinen, familierecht en echtscheiding, verkeersrecht, erfrecht, arbeidsrecht, ondernemingsrecht, huurrecht, burgerlijk recht, consumentenrecht en vastgoed, werken wij enkel betalend, met een vaste prijs of een uurtarief.

Valt uw dossier buiten strafrecht of jeugdrecht en komt u in aanmerking voor pro deo? Dan verwijzen wij u door naar het Bureau voor Juridische Bijstand van uw gerechtelijk arrondissement, u vindt de weg via advocaat.be. Wilt u liever weten wat een betalend dossier bij ons zou kosten, dan maken we vooraf een duidelijke afspraak over de prijs.

Eén nuance voor verkeersrecht. Verkeersdossiers behandelen wij niet pro deo, maar ze zijn wél vaak volledig gedekt door uw rechtsbijstandsverzekering. Laat uw polis nakijken vóór u ervan uitgaat dat u de kosten zelf draagt.

Wat is een pro-deoadvocaat?

Een pro-deoadvocaat is een advocaat die wordt aangesteld in het kader van de juridische tweedelijnsbijstand. Die regeling is verankerd in het Gerechtelijk Wetboek, artikel 508/1 e.v. en houdt in dat u een advocaat krijgt voor omstandig juridisch advies, bijstand en vertegenwoordiging wanneer u de kosten zelf niet of moeilijk kunt dragen.

In de praktijk gebruikt men vaak nog de term "pro deo", maar juridisch gaat het dus om juridische tweedelijnsbijstand. De regeling werd grondig hervormd in 2016: sindsdien wordt strenger gekeken naar uw inkomen, naar mogelijke derde betalers (zoals een rechtsbijstandsverzekering) en naar de vraag of u recht heeft op volledige dan wel gedeeltelijke kosteloosheid.

Wanneer komt u in aanmerking?

De kernvraag is meestal: verdien ik te veel of niet? Voor de toekenning kijkt het BJB naar uw bestaansmiddelen en uw gezinssituatie. De bedragen worden jaarlijks geïndexeerd, dus controleer altijd de meest recente cijfers bij uw balie, uw advocaat of via advocaat.be.

De inkomensgrenzen zijn op 1 september 2026 gewijzigd. Omdat zij bovendien jaarlijks worden geïndexeerd, publiceren wij hier bewust geen bedragen: elk cijfer dat we publiceren is binnen enkele dagen achterhaald, en een verkeerde grens laat mensen ten onrechte denken dat ze geen recht hebben. Raadpleeg de actuele grenzen rechtstreeks bij het Bureau voor Juridische Bijstand (BJB) van uw gerechtelijk arrondissement, of laat ons uw situatie doorrekenen.

Wat wél vaststaat, is de structuur van de regeling, en die verandert niet:

Situatie	Hoe het werkt
Alleenstaande	één grens voor volledige kosteloosheid, en een tweede, hogere grens waaronder u gedeeltelijke kosteloosheid krijgt
Gehuwd, samenwonend of alleenstaand met persoon ten laste	dezelfde twee grenzen, maar berekend op het gezinsinkomen
Personen ten laste	elke persoon ten laste verhoogt beide grenzen met een vast bedrag, dat de spilindex volgt

Let op: het BJB kijkt niet alleen naar uw loon of uitkering. Ook inkomsten uit huurgelden, onderhoudsgelden en in bepaalde gevallen kapitaal of onroerend goed kunnen meetellen om uw "bestaansmiddelen" te bepalen. Betaalde onderhoudsgelden worden daarentegen afgetrokken. Woont een huisgenoot mee, dan telt diens inkomen doorgaans mee, behalve wanneer die huisgenoot uw tegenpartij is in het geschil.

De categorieën met een vermoeden van onvermogen

Soms hoeft u niet met loonfiches te bewijzen dat uw inkomen onder de grens valt. Voor bepaalde personen geldt een vermoeden van onvermogen: op vertoon van het juiste attest komt u dan in aanmerking voor volledige tweedelijnsbijstand. Deze gelijkgestelde categorieën zijn wettelijk vastgelegd in het KB van 18 december 2003 (gewijzigd bij o.a. KB van 3 augustus 2016). Het gaat onder meer om:

• personen met een leefloon of maatschappelijke bijstand van het OCMW;
• personen met een inkomensgarantie voor ouderen (IGO) / gewaarborgd inkomen voor bejaarden;
• personen met een inkomensvervangende tegemoetkoming (IVT) wegens handicap;
• personen met een kind ten laste dat recht geeft op de gewaarborgde kinderbijslag;
• huurders van een sociale woning die een huur gelijk aan de helft van de basishuurprijs betalen;
• de minderjarige;
• de vreemdeling in het kader van een verblijfsaanvraag of een administratief/rechterlijk beroep daartegen;
• de asielzoeker of wie het statuut van vluchteling/ontheemde aanvraagt;
• de gedetineerde en bepaalde beklaagden;
• de geesteszieke met een gerechtelijke beschermingsmaatregel;
• de persoon die een collectieve schuldenregeling aanvraagt.

Belangrijk onderscheid. De meeste van deze vermoedens zijn weerlegbaar (art. 1 §2 KB): ontdekt het BJB dat u toch over voldoende middelen beschikt, dan kan de kosteloosheid alsnog worden geweigerd. Er is één uitzondering: de minderjarige (§4) heeft altijd en onweerlegbaar recht op de bijstand van een pro-deoadvocaat, ongeacht het inkomen van de ouders.

Pro deo is niet altijd volledig gratis

Een veelgemaakte misvatting is dat een rechtszaak volledig gratis is zodra u een pro-deoadvocaat heeft. Dat klopt niet.

1. De eigen bijdrage (bij gedeeltelijke kosteloosheid). Komt u in aanmerking voor gedeeltelijke kosteloosheid, dan legt het BJB een eenmalige eigen bijdrage per dossier op. Dit bedrag ligt wettelijk vast tussen € 25 en € 125 en betaalt u rechtstreeks aan uw advocaat. De advocaat mag zijn werk pas aanvatten nadat u die bijdrage heeft betaald, tenzij hij afziet van de inning of u een betalingstermijn toestaat (art. 508/17, § 3 Ger.W.).

2. De terugvordering door de Schatkist (art. 508/20 Ger.W.). De Schatkist kan de voor de tweedelijnsbijstand betaalde vergoeding op u terugvorderen, onder meer wanneer uw vermogen of inkomsten wijzigen, of wanneer u dankzij het optreden van de advocaat zoveel voordeel heeft gehaald dat de bijstand u niet zou zijn toegekend. In dat geval kan het BJB beslissen dat u alsnog (een deel van) de advocaatkosten betaalt. Het ereloon wordt in dat geval door het BJB begroot, niet door de advocaat zelf.

3. Verbetering van uw bestaansmiddelen (art. 508/13 Ger.W.). Verbetert uw financiële situatie tijdens de procedure (bv. een goedbetaalde job), dan moet u dat melden. Uw advocaat kan de aanstelling dan teruggeven of vanaf dat moment betalend optreden.

4. De rechtsplegingsvergoeding (bij verlies). Dit is het grootste financiële risico. Pro deo dekt enkel de kosten van uw eigen advocaat. Verliest u de zaak, dan zal de rechter u wellicht veroordelen tot de rechtsplegingsvergoeding, een forfaitaire tegemoetkoming in de advocaatkosten van uw tegenpartij. Dat bedrag blijft volledig ten uwen laste, ook met een pro-deoadvocaat.

5. De uitsluiting bij een derde betaler: rechtsbijstandsverzekering. De bijstand wordt geweigerd als en in de mate dat uw verzekering tussenkomt; bij een gedeeltelijke dekking kan het BJB voor het saldo alsnog beslissen. Heeft u een rechtsbijstandsverzekering (via bv. uw familiale of autoverzekering, of uw vakbond) die het geschil dekt, dan treedt die op als "derde betaler". In dat geval komt u niet in aanmerking voor een pro-deoadvocaat, zelfs al leeft u van een leefloon, uw verzekering betaalt dan immers uw (vrij te kiezen) advocaat. Het BJB controleert hier streng op.

Eerstelijns- of tweedelijnsbijstand?

Veel mensen die zoeken naar "gratis juridisch advies" of een "gratis advocaat" halen drie verschillende systemen door elkaar. Het is belangrijk te weten welke instantie u precies nodig heeft.

Type bijstand	Wat is het?	Voor wie?	Waar aanvragen?
Juridische eerstelijnsbijstand	Een kort, oriënterend en gratis juridisch advies (bv. "heeft het zin om te procederen?"). Er wordt nog geen dossier opgestart.	Voor iedereen, ongeacht uw inkomen.	Commissie voor Juridische Bijstand (CJB), het justitiehuis, het OCMW of de wetswinkel.
Juridische tweedelijnsbijstand	De pro-deoadvocaat: een advocaat die uw dossier opstart, u adviseert, brieven schrijft en u verdedigt voor de rechter.	Voor personen met een beperkt inkomen (inkomensgetoetst) of een gelijkgestelde categorie.	Bureau voor Juridische Bijstand (BJB) of rechtstreeks via een advocaat.
Rechtsbijstand (art. 664 e.v. Ger.W.)	Een gehele of gedeeltelijke vrijstelling van de gerechtskosten (rolrechten, griffiekosten, kosten van de gerechtsdeurwaarder of notaris).	Voor personen met een beperkt inkomen, vaak samen met pro deo aangevraagd.	Bureau voor Rechtsbijstand, via uw advocaat aan te vragen bij de bevoegde rechtbank.

Kort samengevat: eerstelijnsbijstand = een eerste gratis antwoord; tweedelijnsbijstand = een advocaat die uw dossier effectief behandelt (de "pro deo"); rechtsbijstand = hulp voor de gerechtskosten, niet voor de advocaatkosten. Wilt u vooraf een inschatting? Doe dan eerst de pro-deo-check van LawBase.

Welke documenten heeft u nodig?

Uw dossier moet compleet zijn. De exacte vereisten verschillen licht per gerechtelijk arrondissement (balie), maar doorgaans legt u de volgende recente en zelf ondertekende documenten voor:

1. Het aanvraagformulier juridische tweedelijnsbijstand, volledig ingevuld en ondertekend (vaak door de advocaat verstrekt).
2. Een recent attest van gezinssamenstelling (op te vragen bij uw gemeente, vaak gratis via het e-loket of Mijn Burgerprofiel).
3. Bewijs van uw inkomsten van de laatste 1 à 2 maanden, afhankelijk van uw situatie:
   • werknemers: uw recente loonfiches;
   • gelijkgestelde categorieën: attesten van het OCMW (leefloon), de FOD Sociale Zekerheid (IVT/IT) of uw mutualiteit;
   • werklozen: een attest van de RVA, de vakbond of de Hulpkas;
   • gepensioneerden: een attest van de Pensioendienst;
   • onderhoudsgeld: bewijs van ontvangen of betaalde alimentatie;
   • zelfstandigen: het recentste aanslagbiljet, een verklaring van uw boekhouder over uw actuele netto-inkomen en eventuele RSZ-attesten.
4. Indien van toepassing: een attest van de schuldbemiddelaar (collectieve schuldenregeling), een huurberekening van een sociale woning of relevante procedurestukken (dagvaarding, vonnis, …).

De aanvraagprocedure stap voor stap

De beslissingsbevoegdheid ligt uitsluitend bij het Bureau voor Juridische Bijstand (BJB) van de Orde van Advocaten in uw gerechtelijk arrondissement. Er zijn drie aanvraagwegen:

• u gaat persoonlijk, op afspraak of per e-mail, naar het BJB in uw arrondissement;
• u vult zelf het aanvraagformulier in en bezorgt het met de bewijsstukken;
• u stapt rechtstreeks naar een bereidwillige advocaat. Bij LawBase kan dat voor dossiers in strafrecht en jeugdrecht: wij vullen het formulier samen met u in en dienen het digitaal in via het platform van de Orde.

Stap 1: Bewijsstukken verzamelen

U verzamelt alle attesten en inkomstenbewijzen (zie de lijst hierboven). Zonder een compleet dossier kan de aanvraag niet worden behandeld.

Stap 2: Indiening bij het BJB

De aanvraag en alle stukken worden ingediend bij het BJB, in de praktijk vaak digitaal door de advocaat via het platform van de Orde.

Stap 3: Onderzoek door de voorzitter van het BJB

De voorzitter of een gedelegeerd advocaat onderzoekt uw bestaansmiddelen en gezinssituatie, of u tot een gelijkgestelde categorie behoort, en of er geen rechtsbijstandsverzekering of andere derde-betaler bestaat. In hoogdringende gevallen kan een spoedprocedure worden toegepast: u krijgt dan een voorlopige toekenning en moet de ontbrekende stukken bezorgen binnen de termijn die het BJB bepaalt, met een wettelijk maximum van vijftien dagen vanaf de dag van de beslissing (art. 508/14, vijfde lid Ger.W.). Wordt die termijn niet gehaald, dan eindigt de juridische bijstand van rechtswege.

Stap 4: Beslissing tot aanstelling

Bij een gunstige beoordeling beslist het BJB tot uw aanstelling. U ontvangt een toekenningsbrief waarin staat of u volledige dan wel gedeeltelijke kosteloosheid geniet (met vermelding van uw eigen bijdrage). Vanaf dat moment is uw advocaat officieel uw pro-deoraadsman in dat dossier.

Uw aanvraag wordt geweigerd: wat nu?

Het BJB kan uw aanvraag weigeren wanneer uw inkomsten te hoog zijn, het dossier kennelijk ongegrond is of een verzekering dekt. Zo'n weigering moet altijd gemotiveerd zijn. Bent u het er niet mee eens, dan kunt u binnen een strikte termijn van 1 maand na de kennisgeving beroep instellen bij de Arbeidsrechtbank. De arbeidsrechter heeft dan het laatste woord over uw recht op tweedelijnsbijstand.

Wacht daar niet te lang mee, en ga eerst na of alle documenten bezorgd werden, of uw gezinssituatie correct werd weergegeven, of uw inkomsten juist berekend zijn, en of u toch niet tot een gelijkgestelde categorie behoort.

Voorbeelden uit de praktijk

De volgende voorbeelden zijn illustratief en dienen enkel om te tonen hoe een dossier kan verlopen. Elke zaak is anders; ze zeggen niets over de afloop van úw dossier.

Onze aanpak in 5 stappen

1. Intake: videocall. In een eerste, vrijblijvend gesprek bekijken we uw geschil én of u in aanmerking komt voor pro deo of een andere betalingsregeling.
2. Strategie. We toetsen uw inkomsten en categorie aan de voorwaarden, checken of er een rechtsbijstandsverzekering meespeelt en bepalen de beste route.
3. Aanvraag & onderhandeling. Voor dossiers in strafrecht en jeugdrecht stellen we uw pro-deodossier samen en dienen het in bij het BJB; in andere domeinen maken we vooraf een prijsafspraak of verwijzen we u door naar het BJB; waar mogelijk proberen we uw geschil eerst minnelijk te regelen.
4. Procedure. Komt het tot een dagvaarding of zitting, dan verdedigen we uw belangen voor de bevoegde rechtbank.
5. Nazorg. We lichten de beslissing toe, bewaken termijnen (zoals de maand voor een eventueel beroep) en begeleiden de uitvoering.

Advocaat nodig buiten strafrecht of jeugdrecht?

Dan werken wij betalend, met een vaste prijs of een uurtarief die we vooraf met u afspreken. Ons team burgerlijk recht staat u bij van de eerste inschatting tot en met de zitting; voor strafzaken kunt u terecht bij onze strafrechtadvocaten, voor arbeidsgeschillen bij ons arbeidsrecht-team.

Twijfelt u? Doe dan eerst de pro-deo-check van LawBase, of plan een intakegesprek in (videocall 30 min, € 60,50 incl. btw), waarin we uw juridische kansen bekijken én of u in aanmerking komt voor pro deo.