Pro Deo advocaat: voorwaarden

In een democratische rechtsstaat is de toegang tot de rechter een fundamenteel recht dat voor iedereen gewaarborgd moet zijn, ongeacht de financiële middelen. Dit principe is in België verankerd in de organisatie van de juridische tweedelijnsbijstand. Wanneer we in de volksmond spreken over een 'pro deo advocaat', doelen we juridisch gezien op de aanstelling van een advocaat die geheel of gedeeltelijk kosteloos optreedt voor een rechtzoekende wiens bestaansmiddelen ontoereikend zijn. Deze bijstand beperkt zich niet enkel tot vertegenwoordiging in de rechtbank, maar omvat ook juridisch advies en bijstand bij bemiddeling. In dit artikel analyseren we diepgaand de voorwaarden, de procedure en de wettelijke modaliteiten die van kracht zijn in het Belgische rechtssysteem.

Procedure en Stappen

De aanvraag voor een pro deo advocaat verloopt via een strikt gedefinieerde procedure die wordt beheerd door het Bureau voor Juridische Bijstand (BJB) van de Orde van Advocaten in het desbetreffende gerechtelijk arrondissement. LawBase kan u bijstaan bij het indienen van deze aanvraag in onze kantoren te Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven.

• Stap 1: Verzamelen van bewijsstukken: De verzoeker moet documenten voorleggen die de huidige financiële situatie staven. Dit omvat de meest recente aanslagbiljetten van de personenbelasting, bewijzen van vervangingsinkomsten (zoals werkloosheidsuitkeringen of leefloon) en een attest van samenstelling van het gezin.
• Stap 2: Indiening bij het BJB: De aanvraag wordt ingediend bij het Bureau voor Juridische Bijstand. Dit kan rechtstreeks door de burger, maar vaak zal een advocaat (die bereid is op pro deo basis te werken) de aanvraag namens de cliënt indienen via het digitale platform van de Orde.
• Stap 3: Onderzoek door de voorzitter van het BJB: De voorzitter of een afgevaardigd advocaat controleert of de aanvrager voldoet aan de inkomensgrenzen en of de zaak niet kennelijk ongegrond is.
• Stap 4: Beslissing tot aanstelling: Bij goedkeuring wordt een beschikking afgeleverd. Hierin wordt bepaald of de bijstand volledig kosteloos (volledige kosteloosheid) of gedeeltelijk kosteloos (met een eigen bijdrage) wordt verleend.

Het is essentieel om te benadrukken dat een pro deo advocaat niet 'gratis' werkt; de staat vergoedt de advocaat op basis van een puntensysteem, mits aan alle formele vereisten is voldaan. Wilt u weten of u in aanmerking komt? Gebruik onze pro-deo-checker voor een eerste indicatie.

Wettelijk Kader

De juridische grondslag voor de tweedelijnsbijstand bevindt zich in het Gerechtelijk Wetboek, specifiek de Artikelen 508/1 tot 508/25. Deze artikelen vormen de ruggengraat van de toegang tot het recht in België.

Art. 508/1 definieert juridische tweedelijnsbijstand als bijstand verleend aan een natuurlijke persoon in de vorm van een omstandig juridisch advies, bijstand al dan niet in het kader van een procedure of bijstand bij een geding. Het systeem is gebaseerd op de solidariteit binnen de balie en de financiering door de Federale Overheidsdienst Justitie.

Sinds de hervorming van 2016 zijn de inkomensgrenzen en de bewijslast aanzienlijk strenger geworden. De wetgever heeft hiermee beoogd misbruik tegen te gaan, terwijl de toegang voor de meest kwetsbaren behouden bleef. Een cruciaal aspect is Art. 508/13, dat stelt dat de advocaat de aanstelling kan weigeren of teruggeven indien hij meent dat de zaak geen kans van slagen heeft of de cliënt niet meewerkt.

Praktische Tips

Wanneer u een procedure start met een pro deo advocaat, zijn er enkele zaken waar u rekening mee moet houden om een vlotte afhandeling te garanderen:

• Wees transparant over uw inkomen: Indien tijdens de procedure blijkt dat u over meer middelen beschikt dan aangegeven, kan de kosteloosheid met terugwerkende kracht worden ingetrokken. Dit kan leiden tot aanzienlijke facturen van de advocaat en administratieve boetes.
• Kies een gespecialiseerde advocaat: Hoewel elke advocaat pro deo zaken kán aannemen, is het raadzaam een advocaat te zoeken die expertise heeft in de materie van uw geschil (bijv. familierecht of huurrecht). LawBase beschikt over specialisten in diverse domeinen in al onze 6 vestigingen.
• Meld wijzigingen direct: Verandert uw gezinssamenstelling of krijgt u een nieuwe job? Meld dit onmiddellijk aan uw advocaat.
• Houd rekening met de rechtsplegingsvergoeding: Zelfs met een pro deo advocaat kunt u veroordeeld worden tot het betalen van de rechtsplegingsvergoeding aan de tegenpartij als u de zaak verliest. De pro deo bijstand dekt enkel uw eigen advocaatkosten, niet de schulden aan derden.

Bij LawBase bieden we de mogelijkheid voor een gratis videocall om uw dossier kort voor te bespreken. Een fysieke consultatie van 30 minuten kost €50, waarbij we direct kunnen evalueren of een pro deo aanvraag zinvol is.

Kosten en Vergoedingen

De begrippen 'volledige' en 'gedeeltelijke' kosteloosheid zijn hier van cruciaal belang. De inkomensgrenzen worden jaarlijks op 1 september geïndexeerd.

Volledige kosteloosheid: Geldt voor alleenstaanden of personen met een gezin wiens netto belastbaar maandinkomen onder een bepaald wettelijk plafond ligt. In dit geval betaalt de cliënt geen ereloon aan de advocaat.

Gedeeltelijke kosteloosheid: Indien het inkomen tussen twee vastgestelde grenzen ligt, wordt de cliënt gevraagd een eigen bijdrage te betalen. Deze bijdrage ligt wettelijk vast en varieert naargelang het inkomen. De advocaat mag bovenop deze bijdrage geen extra ereloon aanrekenen, tenzij de zaak een uitzonderlijk financieel resultaat oplevert (de zogenaamde 'recuperatieclausule').

Naast het ereloon van de advocaat, dekt de pro deo status vaak ook andere kosten, zoals de gerechtsdeurwaarderskosten en de griffierechten, op voorwaarde dat ook 'juridische bijstand' (pro deo voor gerechtskosten) wordt aangevraagd en toegekend door de rechtbank.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u de meest prangende vragen met betrekking tot pro deo bijstand in de Belgische context.