Notariskosten bij een erfenis: tarieven, wie betaalt en besparen

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  KB van 16 december 1950(wettelijke barema's notarieel ereloon)

  Berekening van het notarieel ereloon voor akten

• •
  Vlaamse Codex Fiscaliteit(erfbelasting en verdeelrecht)

  Erfbelasting en verdeelrecht bij een nalatenschap

Wanneer u een dierbare verliest, komt er in een emotioneel zware periode plots veel administratie op u af. Bankrekeningen worden geblokkeerd, en meteen duikt de vraag op: wat gaat de notaris mij kosten, en is een notaris eigenlijk wel verplicht? Het antwoord is niet altijd "ja", en het verschil kan snel duizenden euro's schelen. Bij een eenvoudige nalatenschap volstaat vaak een gratis attest; bij een testament, een woning of een familietwist lopen de kosten op en staan er belangen op het spel.

U hoeft dit niet alleen uit te zoeken. Een advocaat erfrecht kan voor u nagaan of u de dure notariële route kunt vermijden, uw belangen verdedigen wanneer erfgenamen het oneens zijn, en voorkomen dat u te veel betaalt aan kosten of erfbelasting. Hieronder vindt u eerst wanneer dat de moeite loont, daarna een volledig kostenoverzicht.

De rekeningen zijn geblokkeerd: wat nu?

Zodra de bank op de hoogte is van het overlijden, worden de rekeningen van de overledene (en vaak ook die van de langstlevende partner) geblokkeerd. Om tegoeden vrij te geven, vraagt de bank een officieel document dat aantoont wie de erfgenamen zijn. U hebt twee opties: het attest of de akte van erfopvolging. De langstlevende echtgenoot of wettelijk samenwonende kan zonder attest of akte wel een voorschot vragen op een gemeenschappelijke of onverdeelde rekening: hoogstens de helft van de beschikbare saldi en hoogstens 5.000 euro (art. 4.65 BW). Wie meer afhaalt, verliest dat meerdere in de nalatenschap en verliest bovendien het recht om te verwerpen of te aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving: hij blijft dan zuiver erfgenaam, ook voor de schulden. Dit is de keuze die de eerste notariskosten bepaalt, of net vermijdt.

Het gratis attest van erfopvolging (FOD Financiën). Bij een eenvoudige nalatenschap hebt u geen notaris nodig. U vraagt een attest van erfopvolging gratis aan bij de FOD Financiën (Kantoor Rechtszekerheid) via het online portaal MyMinfin. Het attest volstaat zolang er geen uiterste wilsbeschikking, erfovereenkomst, contractuele erfstelling of huwelijksovereenkomst is, en geen erfgerechtigde onbekwaam is (art. 4.59, § 2, vierde lid BW). In de praktijk duurt het afleveren van het attest doorgaans langer dan het opmaken van een notariële akte.

De betalende akte van erfopvolging (notaris). Zodra er wél een testament, een huwelijkscontract, een minderjarige of onbekwame erfgenaam of onroerend goed is, bent u wettelijk verplicht een notaris in te schakelen. De notaris voert opzoekingen uit (o.a. in het Centraal Register van Testamenten) en stelt een akte van erfopvolging op. Die is doorgaans sneller klaar, maar betalend.

Vraag	Attest van erfopvolging	Akte van erfopvolging
Wie levert het af?	FOD Financiën / Kantoor Rechtszekerheid	Notaris
Hoe aanvragen?	Via MyMinfin of Kantoor Rechtszekerheid	Via een notaris
Kostprijs	Gratis	Vast ereloon van 195 euro, plus 125 euro per onroerend goed (basisbedragen, geïndexeerd), excl. btw en kosten
Doorlooptijd	In de praktijk doorgaans langer	In de praktijk doorgaans sneller
Wanneer volstaat het?	Eenvoudige, zuiver wettelijke nalatenschap	Complexere of notarieel verplichte dossiers
Wanneer niet mogelijk?	Bij testament, huwelijkscontract, minderjarige of onbekwame erfgenaam	Altijd mogelijk

Voorzichtigheid blijft nodig: zodra er twijfel is over de erfgenamen, het huwelijksvermogensstelsel, een testament, vroegere schenkingen of een onbekwame erfgenaam, is een notariële akte vaak noodzakelijk. Een advocaat helpt u die inschatting vroeg te maken, zodat u geen onnodige kosten maakt.

Heeft u altijd een notaris nodig?

Niet altijd. Een erfenis kan zonder notaris worden afgehandeld wanneer:

• er geen onroerend goed moet worden verdeeld of verkocht;
• er geen testament is;
• er geen huwelijkscontract met bijzondere clausules is;
• alle erfgenamen meerderjarig en bekwaam zijn en akkoord gaan;
• u zelf de aangifte van nalatenschap correct bij Vlabel kunt indienen.

In zo'n eenvoudig dossier volstaat het gratis attest van erfopvolging en kunt u zelf de aangifte indienen.

Een notaris is daarentegen nodig of sterk aangewezen bij: een verplichte akte van erfopvolging; een testament of huwelijkscontract; een minderjarige of onbekwame erfgenaam; onroerend goed dat moet worden verdeeld, verkocht of gehypothekeerd; een boedelbeschrijving/inventaris; een aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving; een formele verdelingsakte; of discussie tussen erfgenamen.

Waaruit bestaan de notariskosten?

"De notariskosten" bestaan niet uit één bedrag. In een nalatenschapsdossier kunnen verschillende kostenposten samenkomen:

1. Het ereloon van de notaris, de vergoeding voor het juridische werk. Voor veel akten wordt dit ereloon berekend volgens wettelijke barema's uit het KB van 16 december 1950 en latere indexaties.
2. Aktekosten, registratierechten en fiscale kosten, voor de opmaak en registratie van akten, het verdeelrecht, hypothecaire formaliteiten of andere rechten die de notaris int en doorstort aan de overheid.
3. Uitgaven en opzoekingen, bijvoorbeeld opzoekingen bij het rijksregister, het kadaster, het hypotheekkantoor, het Centraal Register van Testamenten (CRT), banken of fiscale administraties.
4. BTW, op veel notariële prestaties is 21% BTW verschuldigd.

Belangrijk: notariskosten zijn niet hetzelfde als erfbelasting. De erfbelasting (vroeger "successierechten") is de belasting die u aan Vlabel betaalt op uw erfdeel volgens de Vlaamse Codex Fiscaliteit, en is doorgaans veruit de grootste financiële last bij een erfenis. De notariskosten zijn de kosten voor de juridische en administratieve afhandeling. Wilt u een eerste inschatting van de fiscale druk, gebruik dan de LawBase-tool voor successierechten of de erfenis-simulator.

Wat kost een nalatenschap in de praktijk?

De exacte kost verschilt per dossier. Onderstaande tabel geeft een praktische indicatie van vaak voorkomende posten.

Kostenpost	Indicatieve kost	Wanneer speelt dit?
Attest van erfopvolging	Gratis via FOD Financiën / Kantoor Rechtszekerheid	Eenvoudige nalatenschap zonder testament, huwelijkscontract of onbekwame erfgenaam
Akte van erfopvolging	Vast ereloon van 195 euro, plus 125 euro per onroerend goed in de akte; basisbedragen, om de twee jaar geïndexeerd	Wanneer een notariële akte verplicht of praktisch nodig is
Boedelbeschrijving / inventaris	Afhankelijk van de omvang en de duur; vraag vooraf een raming	Bij betwisting, minderjarige erfgenaam of aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving
Aangifte van nalatenschap	Geen wettelijk tarief, vrij overeen te komen; vraag een schriftelijke prijsopgave	Wanneer de notaris de aangifte bij Vlabel opstelt
Verdelingsakte	Degressief ereloon per aandeel, zie tabel hieronder	Wanneer erfgenamen goederen officieel verdelen, bv. een woning
Verdeelrecht ("miserietaks")	2,5% op de waarde van het verdeelde of overgenomen onroerend goed	Bij uitkoop of verdeling van onroerend goed tussen mede-erfgenamen
Opzoekingen en administratieve kosten	Dossierafhankelijk	Kadaster, hypotheken, CRT, fiscale en bancaire opzoekingen
BTW	21% op toepasselijke posten	Bovenop erelonen en bepaalde kosten

De beste manier om verrassingen te vermijden, is om bij de start van het dossier een schriftelijke kostenraming te vragen. Let erop dat sommige posten wettelijke tarieven zijn, terwijl andere uitgaven afhangen van het concrete werk.

De vier fasen van een nalatenschap

Een nalatenschap verloopt meestal in vier grote fasen. Niet elke stap komt in elk dossier voor, en aan elke stap hangt een prijskaartje.

Stap 1: Akte of attest van erfopvolging. Eerst wordt vastgesteld wie de erfgenamen zijn, via een attest of akte van erfopvolging. Dit document is meestal nodig om bankrekeningen te deblokkeren.

Stap 2: Inventaris of boedelbeschrijving. Een boedelbeschrijving brengt de activa en passiva in kaart (rekeningen, effecten, vastgoed, voertuigen, schulden, verzekeringen, persoonlijke goederen). Een inventaris is vooral belangrijk bij onenigheid tussen erfgenamen, een vermoeden van schulden, een minderjarige of onbekwame erfgenaam, of bij aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving.

Stap 3: Aangifte van nalatenschap bij Vlabel. In Vlaanderen moet de aangifte worden ingediend bij Vlabel binnen 4 maanden na een overlijden in België; bij overlijden in het buitenland gelden langere termijnen (vaak 5 of 6 maanden). Op basis van de aangifte berekent Vlabel de erfbelasting. U mag de aangifte zelf indienen. Lees ook onze pagina over de termijn voor de aangifte van nalatenschap.

Stap 4: Verdeling van de goederen. Zijn er meerdere erfgenamen, dan moeten de goederen worden verdeeld. Bij geld is dat eenvoudig; bij een woning ligt het moeilijker (uitkoop door één erfgenaam, verkoop, of onverdeeldheid). Voor een formele verdeling van onroerend goed is meestal een verdelingsakte nodig, waarop notariskosten en het verdeelrecht verschuldigd kunnen zijn.

De aangifte van nalatenschap

Laat u de notaris de aangifte van nalatenschap opstellen, dan is er, anders dan veel websites suggereren, geen wettelijk tarief. Het notarieel tariefbesluit bepaalt uitdrukkelijk in art. 1, vierde lid dat het tarief niet van toepassing is op het opmaken van aangiften van nalatenschap, terugval, aanwas of het einde van vruchtgebruik. Het ereloon voor een aangifte valt dus buiten het gereglementeerde tarief en wordt vrij overeengekomen tussen notaris en cliënt.

Waarom een prijsopgave vragen?

Vraag daarom altijd vooraf een schriftelijke prijsopgave. Schijventabellen die u online tegenkomt zijn marktindicaties, geen tarief, en ze verschillen van notaris tot notaris.

Wat wél in het tariefbesluit staat, zijn een aantal vaste erelonen, bijvoorbeeld:

Akte	Vast ereloon
Verklaring van aanvaarding (zuiver of onder voorrecht van boedelbeschrijving) of van verwerping van een nalatenschap	195 euro per akte (basisbedrag)
Neerlegging van een eigenhandig testament	€ 8,55

Die vaste erelonen zijn basisbedragen. Ze worden om de twee jaar op 1 januari van rechtswege aangepast aan de consumptieprijsindex, met januari 2022 als vertrekpunt en afgerond op de euro; een aanpassing van minder dan 5 euro wordt uitgesteld tot de opgebouwde indexering minstens 5 euro bedraagt (art. 19 van de bijlage bij het KB van 16 december 1950). Het bedrag dat u vandaag betaalt, ligt daardoor hoger dan het basisbedrag. Vraag uw notaris het actuele bedrag.

Houd ten slotte drie zaken goed uit elkaar, hier lopen lezers het vaakst vast:

1. het ereloon van de notaris (vrij of vast, zie hierboven);
2. de akte- en opzoekingskosten (registratie, opzoekingen, afschriften);
3. de erfbelasting zelf, die is Vlaams (VCF), wordt door Vlabel berekend en staat volledig los van de notaris.

Deze bedragen zijn niet hetzelfde als de erfbelasting: die wordt door Vlabel berekend op basis van de verwantschap, de omvang van het erfdeel en de samenstelling van het vermogen.

Verdelen van een woning: het verdeelrecht

Wanneer erfgenamen een woning of ander onroerend goed verdelen, bijvoorbeeld doordat één erfgenaam de anderen uitkoopt, is vaak een verdelingsakte nodig. Het notarieel ereloon wordt degressief berekend volgens ereloonschijven, per aandeel per erfgenaam, op basis van het wettelijke notaristarief met indexaties.

Voor de verdelingsakte geldt een degressief, wettelijk gereglementeerd ereloon: hoe hoger de waarde, hoe lager het percentage. Voor de aangifte van nalatenschap geldt géén wettelijk tarief; dat ereloon is vrij en wordt tussen notaris en cliënt afgesproken. Vraag altijd vooraf een schriftelijke raming.

Voor het deel van het aandeel boven €125.000 geldt volgens de tariefinformatie een wettelijke korting van 30%. Naast het ereloon kunnen ook aktekosten, opzoekingen, hypothecaire formaliteiten, registratierechten en BTW verschuldigd zijn.

Het verdeelrecht, in de volksmond "miserietaks", is een Vlaamse registratiebelasting bij de verdeling of overname van onroerend goed tussen mede-eigenaars, u betaalt dus belasting om volledig eigenaar te worden van iets dat al deels in de familie was.

In Vlaanderen bedraagt het verdeelrecht in principe 2,5% op de waarde van het verdeelde of overgenomen onroerend goed. Voorbeeld: twee kinderen erven samen een woning; één kind neemt de woning volledig over en koopt het andere uit. Dan is het verdeelrecht verschuldigd op de waarde waarop de verdeling betrekking heeft.

Belangrijke uitzondering: verkopen de erfgenamen de woning aan een derde en verdelen ze enkel de verkoopprijs in geld, dan is het verdeelrecht doorgaans niet verschuldigd (de koper betaalt dan de gewone registratierechten). Omdat dit snel duizenden euro's verschil maakt, is het belangrijk om vooraf te vergelijken: overname door één erfgenaam, verkoop aan een derde, of tijdelijke onverdeeldheid.

Twee voorbeelden: welke kosten spelen?

Onderstaande voorbeelden zijn louter indicatief. Elk dossier verschilt door de samenstelling van het vermogen, het aantal erfgenamen, de nood aan akten en eventuele betwisting. Ze tonen welke kostenposten in welk scenario spelen. De erfbelasting komt daar telkens bovenop.

Wie betaalt de notariskosten?

In principe worden de notariskosten eerst betaald uit de activa van de nalatenschap: de notaris houdt zijn kosten in op de banktegoeden van de overledene vóór het resterende saldo onder de erfgenamen wordt verdeeld. Is er onvoldoende contant geld (bijvoorbeeld omdat de erfenis enkel uit een woning bestaat), dan betalen de erfgenamen de factuur uit eigen zak, in de regel naar rato van hun erfdeel, krijgt u 50% van de erfenis, dan draagt u 50% van de gemeenschappelijke kosten, tenzij anders afgesproken.

Er zijn nuances: kosten die één erfgenaam uitsluitend voor zichzelf maakt zijn geen gemeenschappelijke nalatenschapskosten; wie een woning overneemt draagt vaak de kosten die specifiek aan die overname of verdelingsakte verbonden zijn; bij betwisting kan de rechter beslissen hoe kosten worden verdeeld; en een erfgenaam die kosten voorschiet kan soms terugbetaling vragen uit de nalatenschap. Maak daarom duidelijke, liefst schriftelijke afspraken over wie welke kosten draagt.

Hoe houdt u de kosten beperkt?

U kunt niet alle kosten vermijden, maar wel onnodige kosten beperken:

• Gebruik het gratis attest als dat kan. Vraag eerst na of een attest van erfopvolging via MyMinfin volstaat.
• Dien de aangifte zelf in bij eenvoudige dossiers. Zo bespaart u het procentuele ereloon van de notaris (stap 3).
• Dien tijdig in bij Vlabel. Laattijdige aangifte leidt tot een belastingverhoging volgens de wettelijke schaal van art. 3.18.0.0.6, § 1 VCF (5, 10, 15 of 20 procent naargelang de vertraging), naast de nalatigheidsinterest van 4 % per jaar, per kalendermaand berekend (art. 3.9.1.0.1, § 1 VCF).
• Werk met één gemeenschappelijke notaris als er geen conflict is. Erfgenamen mogen elk hun eigen notaris kiezen; die delen dan het wettelijke ereloon onderling, maar elke notaris rekent wél zijn eigen administratie- en opzoekingskosten aan. Eén mandataris is voordeliger.
• Bereid het dossier goed voor. Verzamel bankuittreksels, eigendomstitels, leningen, verzekeringen, schenkingsdocumenten, huwelijkscontracten en testamenten, zodat de notaris minder (duur) opzoekingswerk heeft.
• Vraag vooraf een kostenraming, zeker bij de verdeling van vastgoed, en vermijd onnodige langdurige onverdeeldheid.

Geen akkoord: de gerechtelijke vereffening

Komen de erfgenamen niet tot een akkoord, dan kan een gerechtelijke vereffening-verdeling nodig zijn. De familierechtbank stelt dan een notaris-vereffenaar aan. Die procedure is doorgaans trager en duurder: de tariefinformatie verwijst naar een verhoogd ereloon (schaal H, met een verhoging van 50%). Waar de notaris-vereffenaar neutraal moet blijven, behartigt uw advocaat exclusief úw belangen: hij bekijkt uw dossier strategisch, verdedigt uw rechten aan de tafel van de notaris-vereffenaar, en probeert vaak via bemiddeling een dure, jarenlange procedure te vermijden.

Zo pakken wij het aan, drie voorbeelden

Illustratieve voorbeelden uit onze praktijk. Elk dossier verschilt; onderstaande situaties tonen de aanpak, niet een gegarandeerd resultaat.

Voorbeeld A, betwist testament (illustratief). - Situatie: Twee kinderen; één ontdekt na het overlijden een handgeschreven testament dat hem grotendeels onterft. Er is twijfel of het testament geldig is opgesteld. - Aanpak: De advocaat laat het Centraal Register van Testamenten nazien, toetst het testament aan de vormvereisten en het reservair erfdeel, en opent het gesprek met de andere erfgenaam. - Resultaat (illustratief): Een minnelijke regeling waarbij het wettelijk beschermde erfdeel wordt gerespecteerd, zonder jarenlange procedure.

Voorbeeld B, uitkoop van de gezinswoning (illustratief). - Situatie: Twee erfgenamen erven samen een woning. Eén wil overnemen, de ander wil verkopen; er is discussie over de waarde en over het verdeelrecht. - Aanpak: De advocaat laat de woning objectief waarderen en vergelijkt de scenario's (overname met verdeelrecht versus verkoop aan een derde) en begeleidt de keuze richting de verdelingsakte. - Resultaat (illustratief): De erfgenamen kiezen het scenario dat fiscaal het gunstigst uitvalt en leggen de afspraken schriftelijk vast.

Voorbeeld C, nalatenschap met mogelijke schulden (illustratief). - Situatie: Een erfgenaam vreest dat de nalatenschap meer schulden dan bezittingen bevat en wil niet privé aansprakelijk worden. - Aanpak: De advocaat adviseert een aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving en laat een inventaris opstellen vóór er iets wordt aanvaard. - Resultaat (illustratief): De erfgenaam is beschermd tegen aansprakelijkheid met zijn eigen vermogen en beslist met kennis van zaken.

Onze aanpak in 5 stappen

1. Intake: videocall. U legt uw situatie voor in een videocall van 30 minuten (€ 60,50 incl. btw). We bekijken meteen of een kosteloos attest van erfopvolging volstaat, of dat er meer speelt.
2. Strategie. We analyseren het dossier (testament, huwelijkscontract, schenkingen, vastgoed) en bepalen samen uw doel: minnelijk regelen, uitkopen, verkopen of uw reserve beschermen.
3. Onderhandeling of dagvaarding. We nemen contact met de andere erfgenamen of hun raadsman en zoeken een akkoord. Lukt dat niet, dan bereiden we de gerechtelijke stap voor.
4. Procedure. Is een gerechtelijke vereffening-verdeling nodig, dan verdedigen we uw belangen aan de tafel van de notaris-vereffenaar en voor de familierechtbank.
5. Nazorg. We bewaken de correcte uitvoering: de verdeling, de aangifte bij Vlabel en de afrekening van kosten en erfbelasting.

Bij een eenvoudige, onbetwiste nalatenschap kunt u vaak zelf terecht bij de FOD Financiën en Vlabel. Maar zodra er een testament, een woning, schenkingen of een familietwist in het spel is, staat er te veel op het spel om het alleen te doen. Een advocaat erfrecht verdedigt exclusief uw belangen, terwijl de notaris neutraal moet blijven.

Laat uw dossier nakijken door een advocaat erfrecht en bespreek of notariële afhandeling volstaat, of dat u beter eigen juridisch advies neemt.