Handgift: regels en bewijslast

Een handgift is een van de meest eenvoudige en populaire manieren om roerende goederen over te dragen aan de volgende generatie zonder onmiddellijk langs de notaris te gaan. Hoewel het proces op het eerste gezicht simpel lijkt — de fysieke overhandiging van een goed — schuilen er achter deze handeling complexe juridische regels en belangrijke fiscale gevolgen. In de Belgische context is de handgift een instrument dat vaak wordt gebruikt binnen successieplanning, maar waar de bewijslast en de timing van cruciaal belang zijn om latere geschillen of extra successierechten te vermijden.

Wettelijk Kader

De handgift vindt zijn juridische basis in de algemene principes van het Belgisch Burgerlijk Wetboek. Hoewel Artikel 931 van het Burgerlijk Wetboek stelt dat alle akten houdende schenking onder de levenden voor een notaris moeten worden verleden, vormt de handgift een belangrijke uitzondering op deze algemene regel. De rechtspraak en rechtsleer erkennen al decennia dat de loutere materiële overhandiging van een roerend goed volstaat als geldige schenking.

Om juridisch geldig te zijn als handgift, moet er voldaan worden aan drie essentiële voorwaarden:

• De animus donandi: De schenker moet de intentie hebben om het goed definitief en onherroepelijk te schenken zonder daar een tegenprestatie voor te verwachten.
• De overdracht (traditio): Er moet een effectieve fysieke overhandiging plaatsvinden van de schenker naar de begiftigde. Dit betekent dat de schenker de controle over het goed volledig verliest.
• De aanvaarding: De begiftigde moet de schenking uitdrukkelijk of stilzwijgend aanvaarden.

Het toepassingsgebied van de handgift is beperkt tot roerende goederen die zich lenen tot een fysieke overdracht. Denk hierbij aan cash geld, juwelen, kunstwerken of antiek. Voor effecten aan toonder was dit vroeger ook de standaard, maar door de dematerialisatie van effecten wordt hier nu vaker gebruik gemaakt van de 'bankgift', wat juridisch gezien een variant is op de handgift maar met specifieke bewijsregels via bankoverschrijvingen.

Procedure en Stappen

Hoewel de handgift zelf vormvrij is, is het vanuit juridisch en fiscaal oogpunt noodzakelijk om een bewijs van de schenking aan te leggen. Zonder bewijs riskeert de begiftigde dat de schenking na het overlijden van de schenker wordt geherkwalificeerd of dat er erfbelasting op moet worden betaald.

De procedure voor een veilige handgift verloopt meestal volgens de methode van de bewijsbrieven (pactum declarativum):

• Stap 1: De fysieke overdracht. De schenker overhandigt het goed (bijvoorbeeld een envelop met geld of een kunstwerk) aan de begiftigde.
• Stap 2: De eerste brief (intentieverklaring). De schenker stuurt een aangetekende brief naar de begiftigde waarin hij bevestigt dat hij de intentie heeft om het goed te schenken. Let op: deze brief mag niet de schenking zelf zijn, maar moet een bevestiging zijn van een reeds plaatsgevonden handeling.
• Stap 3: De tweede brief (aanvaarding). De begiftigde antwoordt per aangetekende zending dat hij het goed in dank heeft aanvaard.
• Stap 4: Bewaring. De poststempels op de enveloppen dienen als bewijs van de datum (vaste datum).

LawBase ondersteunt cliënten bij het correct opstellen van deze documenten om te vermijden dat de fiscus de schenking als nietig beschouwt. Met 6 kantoren in Vlaanderen (Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt en Leuven) zijn wij altijd in de buurt voor advies. Een fysieke consultatie van 30 minuten kost €50, maar een eerste videocall is volledig gratis.

Praktische Tips

Bij het uitvoeren van een handgift is het essentieel om rekening te houden met de driejarige termijn (in het Vlaams Gewest). Indien de schenker binnen de drie jaar na de handgift overlijdt, wordt de waarde van de schenking fictief toegevoegd aan de nalatenschap en moeten er successierechten (erfbelasting) op betaald worden, tenzij de schenking vooraf werd geregistreerd.

• Registratie overwegen: U kunt de bewijsbrieven van de handgift vrijwillig laten registreren bij het kantoor Rechtszekerheid. U betaalt dan een vlak tarief aan schenkbelasting (3% in rechte lijn, 7% voor anderen in Vlaanderen). Hierdoor is de schenking definitief bevrijd van erfbelasting, ongeacht wanneer de schenker overlijdt.
• Voorbehoud van vruchtgebruik: Let op, bij een handgift is een voorbehoud van vruchtgebruik technisch onmogelijk omdat de schenker de volledige macht over het goed moet afstaan. Indien u de inkomsten (zoals interesten) wilt behouden, moet u een notariële schenking overwegen.
• Gelijkheid tussen kinderen: Houd rekening met de reserve van de erfgenamen. Een handgift mag het wettelijk erfdeel van andere kinderen niet aantasten.

Kosten en Vergoedingen

De kosten van een handgift zijn in de basis nihil, aangezien er geen notariskosten aan verbonden zijn. Echter, de indirecte kosten kunnen hoog oplopen bij onzorgvuldigheid:

• Schenkbelasting: Indien u kiest voor registratie, betaalt u 3% (rechte lijn/partners) of 7% (andere personen) over de waarde van de gift.
• Erfbelasting: Indien niet geregistreerd en de schenker overlijdt binnen de 3 jaar, gelden de progressieve tarieven van de erfbelasting, die kunnen oplopen tot 27% (rechte lijn) of zelfs 55% (derden).
• Juridisch advies: Het laten opstellen van waterdichte bewijsbrieven door een advocaat voorkomt kostbare procedures bij de verdeling van de nalatenschap. Bij LawBase hanteren we transparante tarieven voor het begeleiden van successieplanning.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u antwoorden op de meest prangende vragen over handgiften in België.