Verschil tussen legaat en erfenis

Wanneer een persoon overlijdt, wordt diens vermogen overgedragen aan de rechtsopvolgers. In de juridische praktijk ontstaat vaak verwarring over de terminologie: spreekt men van een erfenis of van een legaat? Hoewel beide begrippen onlosmakelijk verbonden zijn met het erfrecht, dekken zij verschillende juridische ladingen. Een erfenis verwijst in de regel naar de wettelijke overdracht van goederen aan de erfgenamen (ab intestato), terwijl een legaat zijn grondslag vindt in een wilsbeschikking, met name een testament. Het begrijpen van dit onderscheid is cruciaal voor een correcte afwikkeling van de nalatenschap en het vrijwaren van de rechten van alle betrokken partijen.

Procedure en Stappen

De overgang van een vermogen bij overlijden volgt een strikt juridisch proces. Indien er geen testament is, bepaalt de wet wie de erfgenamen zijn op basis van bloedverwantschap. Wanneer er echter sprake is van legaten, moet de volgende procedurele weg worden bewandeld:

• Verificatie van het testament: Bij een overlijden dient eerst nagegaan te worden of de overledene een testament heeft opgesteld (eigenhandig, authentiek of internationaal). Dit kan via een opzoeking in het Centraal Register van Testamenten (CRT).
• Kwalificatie van het legaat: Er moet worden vastgesteld of het gaat om een algemeen legaat, een legaat onder algemene titel of een bijzonder legaat. Deze kwalificatie bepaalt de rechten en plichten van de legataris.
• Aangifte van nalatenschap: Ongeacht of men erfgenaam of legataris is, moet er binnen de wettelijke termijnen (meestal vier maanden na overlijden in België) een aangifte bij de Vlaamse Belastingdienst worden ingediend voor de berekening van de erfbelasting.
• Inbezitstelling (Saisine): Terwijl wettelijke erfgenamen van rechtswege in het bezit van de goederen treden, moeten bepaalde legatarissen (afhankelijk van hun hoedanigheid en het type testament) formeel de afgifte van hun legaat vragen aan de erfgenamen of de rechtbank.
• Vereffening en verdeling: Na het betalen van de schulden van de nalatenschap en het uitvoeren van de legaten, kan de definitieve verdeling van de resterende erfenis plaatsvinden.

Wettelijk Kader

Het Belgische erfrecht is diep verankerd in het Burgerlijk Wetboek (BW), specifiek binnen de artikelen 1002 tot en met 1024. Deze artikelen definiëren de verschillende vormen van legaten en de modaliteiten van hun uitvoering.

De drie categorieën van legaten (Art. 1002 BW):

• Algemeen legaat (Art. 1003 BW): De beschikking waarbij de erflater aan één of meer personen de algemeenheid van de goederen die hij bij zijn overlijden zal nalaten, weggeeft. De algemene legataris heeft in principe recht op de gehele nalatenschap, onder voorbehoud van de reserve van de wettelijke erfgenamen.
• Legaat onder algemene titel (Art. 1010 BW): Hiervan is sprake wanneer de erflater een gedeelte van zijn goederen vermaakt, zoals een bepaald percentage (bijv. 1/4e), alle onroerende goederen, of alle roerende goederen.
• Bijzonder legaat (Art. 1014 BW): Elk legaat dat niet onder de twee bovenstaande categorieën valt. Dit betreft een specifiek omschreven goed, zoals een welbepaald geldbedrag, een specifiek kunstwerk of een welomschreven woning.

Een essentieel aspect van het wettelijk kader is de reserve. In België hebben bepaalde erfgenamen (kinderen en de langstlevende echtgenooot) recht op een minimaal deel van de erfenis, de zogenaamde reserve. Legaten kunnen deze reserve niet aantasten. Indien de legaten groter zijn dan het beschikbare deel, kunnen de reservataire erfgenamen de inkorting van deze legaten eisen.

Praktische Tips

Het onderscheid tussen een erfenis en een legaat heeft verstrekkende gevolgen voor de praktijk. Hier zijn enkele cruciale aandachtspunten:

• Schuldenvorderingen: Een algemene legataris is, net als een wettelijke erfgenaam, gehouden tot de schulden van de nalatenschap 'ultra vires' (buiten de waarde van de goederen), tenzij hij aanvaardt onder voorbehoud van boedelbeschrijving. Een bijzonder legataris is daarentegen in principe niet gehouden tot de schulden van de overledene, tenzij de nalatenschap ontoereikend is.
• Afgifte vragen: Als bijzonder legataris heeft u niet automatisch het bezit van het goed. U moet de 'afgifte van het legaat' formeel verzoeken aan de erfgenamen. Doe dit schriftelijk en bij voorkeur via een raadsman om discussies over vruchten en interesten te vermijden.
• Testamentaire clausules: Let op met vage formuleringen in een testament. De interpretatie van een clausule kan het verschil maken tussen een algemeen legaat en een bijzonder legaat, wat grote gevolgen heeft voor de aansprakelijkheid.
• Win tijdig advies in: Erfrecht is complexe materie. LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. Onze experts kunnen u bijstaan bij het opstellen van een testament of de afwikkeling van een betwiste erfenis.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan legaten en erfenissen vallen uiteen in twee categorieën: de fiscale kosten (erfbelasting) en de procedurele kosten.

1. Erfbelasting: In Vlaanderen worden de tarieven bepaald door de graad van verwantschap en de omvang van het verkregen vermogen. Legatarissen die geen bloedverwant zijn, vallen onder het tarief 'vreemden', wat aanzienlijk hoger kan oplopen (tot 55% in de hoogste schijf). Het is daarom essentieel om aan successieplanning te doen.

2. Notariskosten en erelonen: Voor het opstellen van een authentiek testament of het verlijden van een akte van bekendheid zijn notariskosten verschuldigd. Indien er geschillen ontstaan over de geldigheid van een legaat of de inkorting ervan, zullen er advocatenkosten en eventueel gerechtskosten bij komen.

Bij LawBase hanteren we transparante tarieven voor juridisch advies. Een videocall voor een eerste oriëntatie is gratis. Voor een fysieke consultatie in een van onze kantoren (Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven) betaalt u €50 voor een gesprek van 30 minuten.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u een overzicht van de meest prangende vragen omtrent het verschil tussen legaten en erfenissen.