Duo-legaat: schenken aan goed doel

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  Burgerlijk Wetboek

Het duo-legaat is gedurende decennia een van de meest gehanteerde technieken geweest in de Belgische successieplanning. Door een deel van het vermogen na te laten aan een goed doel, gekoppeld aan de last om de erfbelasting van de andere erfgenamen te betalen, kon de totale belastingdruk aanzienlijk worden verlaagd. Echter, door de Vlaamse decreetwijziging van 19 maart 2021, in werking sinds 1 juli 2021, is het juridische landschap rond deze techniek drastisch veranderd: in het Vlaamse Gewest is het fiscale voordeel van het duo-legaat uitgehold. In het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en het Waalse Gewest gelden eigen, gewestelijke regels. In dit artikel analyseren onze advocaten de huidige stand van zaken, de resterende mogelijkheden en de alternatieven binnen het Belgische erfrecht.

Procedure en Stappen

Hoewel de fiscale voordelen van het duo-legaat in Vlaanderen zijn uitgedoofd, blijft de procedurele afhandeling van een testament met een dergelijke clausule relevant voor lopende nalatenschappen of voor regio's waar de techniek nog enige relevantie heeft. De uitvoering van een duo-legaat verloopt doorgaans volgens een vast stramien.

De eerste stap is de redactie van het testament. Dit kan via een eigenhandig testament of een authentiek testament bij de notaris. Cruciaal is de formulering van de 'last': de erflater legateert een specifiek deel (bijvoorbeeld het volledige nettobedrag) aan een verre bloedverwant of vriend, en het overige deel aan een instelling (vzw of stichting) die onderworpen is aan een verlaagd tarief in de erfbelasting. De instelling krijgt daarbij de verplichting opgelegd om alle successierechten, ook die van de particuliere legataris, te voldoen.

Bij het openvallen van de nalatenschap volgt de aanvaarding door de instelling. Het goede doel zal een rekensom maken: zijn de overblijvende activa na betaling van alle belastingen nog voldoende om de maatschappelijke doelstellingen te ondersteunen? Indien de last hoger is dan het legaat, zal de instelling het legaat doorgaans verwerpen, waardoor de hele constructie vervalt. Ten slotte volgt de fiscale aangifte, waarbij de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) dan wel de bevoegde administratie van het Brusselse of het Waalse Gewest de berekening controleert op basis van de vigerende tarieven.

Wettelijk Kader

Het fundament van het duo-legaat vindt zijn oorsprong in het Burgerlijk Wetboek (BW), specifiek de artikelen met betrekking tot de vrijheid van beschikken en de techniek van het legaat onder last. Hoewel de artikelen 4.192 tot 4.214 BW (voorheen de artikelen 1002 tot 1024 oud BW) de algemene regels omtrent legaten vastleggen, is het vooral de fiscale wetgeving die de effectiviteit van het duo-legaat bepaalt.

In het Vlaamse Gewest heeft de decreetgever met het decreet van 19 maart 2021, in werking op 1 juli 2021, een fundamentele wijziging doorgevoerd via de aanpassing van de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF). Door de invoering van een nieuwe berekeningsmethode wordt de last (de betaalde belasting) nu fiscaal bij het legaat van de particuliere erfgenaam gevoegd. Hierdoor is het wiskundige voordeel volledig verdwenen. Tegelijkertijd werd de 'vriendenerfenis' ingevoerd (artikel 2.7.5.0.6 VCF) en werd het tarief voor legaten aan verenigingen zonder winstoogmerk en stichtingen van openbaar nut op 0% gebracht (artikel 2.7.4.2.1, eerste lid, 10° VCF). Het tarief van 8,5% blijft enkel bestaan voor legaten aan beroepsverenigingen en private stichtingen (artikel 2.7.4.2.1, tweede lid VCF). Zo bleef de filantropische reflex behouden zonder de fiscale optimalisatie via het duo-legaat.

In het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en het Waalse Gewest is de erfbelasting eveneens een gewestelijke bevoegdheid. Die gewesten passen het geregionaliseerde Wetboek der Successierechten toe, maar zij stellen zelf de tarieven en de vrijstellingen vast; van louter federale regels is dus geen sprake meer. Ook daar staat de techniek onder druk. Het is essentieel om bij het opstellen van een successieplanning rekening te houden met de fiscale woonplaats van de erflater, aangezien de gewestelijke regels bepalend zijn voor de toepasbare tarieven.

Praktische Tips

Nu het klassieke duo-legaat in Vlaanderen fiscaal werd 'geneutraliseerd', moeten erflaters hun testamenten herzien. Hier zijn enkele praktische aanbevelingen van onze experts:

• Herzie bestaande testamenten: Indien u voor 2021 een testament met een duo-legaat heeft opgesteld, is de kans groot dat dit vandaag een averechts effect heeft. Het goede doel zal het legaat waarschijnlijk weigeren omdat de last te zwaar is geworden, waardoor uw vrienden of verre familieleden plots de volle pot aan successierechten moeten betalen.
• Gebruik de Vriendenerfenis: In Vlaanderen voorziet artikel 2.7.5.0.6 VCF in een belastingvermindering waardoor een totaalbedrag van maximaal 15.000 euro per nalatenschap wordt belast alsof het laagste tarief in rechte lijn (3%) geldt. Sinds het decreet van 19 december 2025 vereist artikel 2.7.5.0.6, derde lid VCF echter dat het testament vóór 1 januari 2026 gedagtekend is; voor nieuwe testamenten staat de vriendenerfenis dus niet meer open. Sinds 1 januari 2026 voorziet artikel 2.7.4.2.5 VCF wel in een verlaagd tarief (3% tot 50.000 euro en 9% tot 100.000 euro, op maximaal 100.000 euro nettoverkrijging per nalatenschap) voor erflaters zonder partner en zonder afstammelingen; cumulatie met de vriendenerfenis is uitgesloten.
• Schenken bij leven: Overweeg een geregistreerde schenking aan een goed doel aan 0% (Vlaanderen) of een handgift. Dit vermindert de belastbare massa van uw nalatenschap op een transparante wijze.
• Specifieke clausules: Laat uw testament nakijken door een gespecialiseerde advocaat van LawBase om te garanderen dat de bewoordingen nog steeds uw werkelijke wil reflecteren onder de huidige wetgeving.

LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Leuven, Sint-Niklaas en Tongeren. Onze advocaten staan klaar om uw successieplanning juridisch waterdicht te maken.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan een duo-legaat of de herziening daarvan vallen uiteen in drie categorieën. Ten eerste zijn er de notariskosten voor het verlijden van een authentiek testament, die wettelijk zijn vastgelegd. Ten tweede zijn er de honoraria voor juridisch advies. Een videocall van 30 minuten met een advocaat kost € 60,50 incl. btw; een consultatie op kantoor van 60 minuten kost € 90,75 incl. btw.

Ten derde moet men rekening houden met de fiscale kosten. In de nieuwe Vlaamse regeling betaalt een goed doel 0% erfbelasting, maar de particuliere legataris betaalt de normale tarieven op het volledige bedrag dat hij ontvangt: tot 55% zowel tussen broers en zussen als in de categorie "alle anderen". Bij die laatste categorie wordt het tarief bovendien berekend op de som van de verkrijgingen van alle personen van die groep samen en pas daarna omgeslagen (art. 2.7.4.1.1, § 3 VCF), zodat de simulatie vaak ongunstiger uitvalt dan verwacht. Het is de taak van de advocaat om een simulatie te maken zodat de cliënt exact weet welk nettobedrag er overblijft voor de begunstigden.

Veelgestelde Vragen

• Is een duo-legaat nog zinvol in Vlaanderen? Sinds 1 juli 2021 levert het geen fiscaal voordeel meer op voor de particuliere erfgenaam. Het is enkel nog zinvol vanuit een louter filantropische overtuiging.
• Wat gebeurt er als ik mijn testament niet aanpas? Het risico bestaat dat het goede doel het legaat verwerpt omdat de te betalen belastingen hoger zijn dan wat zij zelf ontvangen. Dit kan de afwikkeling van uw nalatenschap ernstig vertragen.
• Wat is het nultarief voor goede doelen? In Vlaanderen betalen erkende goede doelen (vzw's en stichtingen) sinds 2021 0% erfbelasting, wat schenken aan een goed doel op zich aantrekkelijker maakt.
• Geldt de nieuwe regel ook voor Brussel? Nee, de fiscale neutralisatie is momenteel een Vlaamse aangelegenheid. In Brussel en Wallonië gelden andere regels, al is voorzichtigheid geboden wegens toekomstige hervormingen.
• Kan ik een duo-legaat combineren met de vriendenerfenis? Ja, u kunt beide technieken gebruiken in hetzelfde testament, maar het fiscale voordeel van het duo-legaat zal in Vlaanderen niet meer spelen.