Het kind centraal in de familierechtbank: waarom luisteren naar jonge stemmen essentieel is

Het kind centraal in de familierechtbank: waarom luisteren naar jonge stemmen essentieel is

26 september 2025

Wie ooit te maken kreeg met een echtscheiding of een geschil rond ouderlijk gezag, weet hoe ingrijpend een procedure voor de familierechtbank kan zijn. Niet alleen voor de ouders, maar vooral voor de kinderen. In de juridische praktijk wordt het belang van het kind vaak als uitgangspunt genomen, maar de vraag blijft: wordt er wel voldoende naar het kind zelf geluisterd?

Het recht van het kind om gehoord te worden

Hoewel het wettelijk recht op gehoord worden bestaat, ervaren veel kinderen dat hun mening niet altijd even zwaar doorweegt in de uiteindelijke beslissingen. Zeker bij jonge kinderen is het niet vanzelfsprekend dat hun gevoelens en wensen voldoende tot uiting komen. Dit kan leiden tot frustratie, onzekerheid en het gevoel dat ze geen invloed hebben op hun eigen situatie.

De juridische basis in België

In België is het recht van het kind om gehoord te worden verankerd in diverse wettelijke bepalingen en internationale verdragen. Het meest prominente is het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK), dat in artikel 12 stelt dat een kind dat in staat is zijn of haar eigen mening te vormen, het recht heeft die mening vrijelijk te uiten in alle aangelegenheden die het kind betreffen, waarbij aan de mening van het kind passend belang wordt gehecht in overeenstemming met zijn of haar leeftijd en rijpheid. België heeft dit verdrag geratificeerd, wat betekent dat het deel uitmaakt van de Belgische rechtsorde.

Concreter in het Belgische familierecht vinden we dit principe terug in artikel 1004/1 van het Gerechtelijk Wetboek. Dit artikel bepaalt dat de rechter het kind, dat de leeftijd van twaalf jaar heeft bereikt, de mogelijkheid biedt om gehoord te worden over alle zaken die het kind betreffen. De rechter kan ook een jonger kind horen indien hij oordeelt dat het kind tot een redelijke beoordeling in staat is. Dit is geen verplichting voor het kind; het kind kan ervoor kiezen om niet gehoord te worden.

Praktische toepassing en uitdagingen

In de praktijk betekent dit dat kinderen vanaf 12 jaar een brief ontvangen van de rechtbank met de vraag of zij gehoord willen worden. Dit kan via een gesprek met de rechter, de jeugdrechter of een door de rechtbank aangestelde deskundige. Voor jongere kinderen ligt de beslissing om te horen bij de rechter, die de maturiteit van het kind inschat. De uitdaging hierbij is om een omgeving te creëren waarin het kind zich veilig en vrij voelt om zijn of haar mening te uiten, zonder zich schuldig of loyaal te voelen tegenover één van de ouders.

Een voorbeeld uit de Belgische rechtspraktijk toont aan dat de interpretatie van "passend belang" kan variëren. In een zaak over verblijfsregeling oordeelde een familierechtbank dat, hoewel de 14-jarige dochter uitdrukkelijk aangaf bij haar moeder te willen wonen, de rechter dit niet volledig kon volgen. De rechter woog de mening van het kind af tegen andere factoren, zoals de emotionele stabiliteit van de ouders en de schoolresultaten van het kind bij elk van hen, en besloot uiteindelijk tot een co-ouderschapsregeling waarbij het kind afwisselend bij beide ouders verbleef. Dit illustreert dat de stem van het kind wel degelijk wordt gehoord, maar niet per definitie doorslaggevend is; het vormt een belangrijk element in de totale belangenafweging door de rechter.

De complexiteit van familiale geschillen

Familierechtbanken staan voor de moeilijke taak om complexe familiale situaties te beoordelen, waarbij emoties vaak hoog oplopen. In deze context dreigt de stem van het kind soms verloren te gaan tussen juridische argumenten en volwassen belangen. Het is dan ook een uitdaging om het evenwicht te vinden tussen het beschermen van het kind en het respecteren van zijn of haar autonomie.

Emotionele belasting en loyaliteitsconflicten

De emotionele lading van een echtscheiding of een geschil over ouderlijk gezag is enorm, zowel voor de ouders als voor de kinderen. Kinderen bevinden zich vaak in een loyaliteitsconflict, waarbij ze het gevoel hebben te moeten kiezen tussen hun ouders. Dit kan ertoe leiden dat ze hun ware gevoelens of wensen niet durven uiten uit angst om één van de ouders te kwetsen of teleur te stellen. De rechter en de betrokken professionals moeten hier uiterst voorzichtig mee omgaan en een veilige ruimte creëren.

De rol van bemiddeling en psychosociale expertise

Om de balans te vinden tussen bescherming en autonomie, wordt in België steeds vaker een beroep gedaan op bemiddeling en psychosociale expertise. Familierechtbanken kunnen een bemiddelaar aanstellen om ouders te helpen tot een consensus te komen, waarbij de belangen van het kind voorop staan. Daarnaast kan een psychosociale expertise (via een deskundigenonderzoek) worden bevolen om een objectief beeld te krijgen van de gezinssituatie en de behoeften van het kind. De deskundige spreekt dan met de ouders, het kind en eventueel andere betrokkenen om een advies op te stellen voor de rechter. Dit advies kan de rechter helpen om een weloverwogen beslissing te nemen die rekening houdt met de emotionele en ontwikkelingsbehoeften van het kind.

Een recent arrest van het Hof van Cassatie benadrukte het belang van een zorgvuldige motivering wanneer de rechter afwijkt van de voorkeur van het kind, vooral wanneer die voorkeur duidelijk en consistent is. Dit toont aan dat de rechterlijke macht zich bewust is van de noodzaak om de stem van het kind serieus te nemen, zelfs wanneer er andere overwegingen meespelen.

De cruciale rol van een gespecialiseerde advocaat

Juist daarom is het cruciaal om in dergelijke procedures een gespecialiseerde advocaat te raadplegen. Een advocaat met ervaring in het familierecht weet hoe belangrijk het is om het kind écht te horen en kan ervoor zorgen dat zijn of haar belangen op de juiste manier worden verdedigd. Niet alleen door juridische expertise, maar ook door een kindvriendelijke aanpak en oog voor de emotionele impact van de procedure.

Meer dan alleen juridisch advies

Een gespecialiseerde familierechtadvocaat doet meer dan alleen de juridische argumenten van de ouders verdedigen. Hij of zij heeft een diepgaand begrip van de dynamiek binnen gezinnen en de impact van juridische procedures op kinderen. Dit omvat:

• Kindvriendelijke communicatie: De advocaat kan ouders adviseren over hoe ze met hun kinderen kunnen communiceren over de scheiding of het geschil, op een manier die de belangen van het kind centraal stelt en loyaliteitsconflicten minimaliseert.
• Voorbereiding op het horen van het kind: Indien het kind gehoord zal worden door de rechter, kan de advocaat het kind (indien passend en in overleg met de ouders) voorbereiden op wat het kan verwachten, zonder de mening van het kind te beïnvloeden.
• Verdediging van het belang van het kind: De advocaat zorgt ervoor dat de belangen van het kind expliciet worden voorgelegd aan de rechter, zelfs wanneer de ouders hierin verdeeld zijn. Dit kan bijvoorbeeld door het aanvragen van een psychosociale expertise, het voorstellen van een specifieke verblijfsregeling of het pleiten voor aandacht voor de school- of vrijetijdsactiviteiten van het kind.
• Adviseren over alternatieve geschillenbeslechting: Vaak is een minnelijke schikking in het belang van het kind. Een gespecialiseerde advocaat kan ouders begeleiden in bemiddeling of onderhandelingen om tot een duurzame oplossing te komen die de emotionele belasting voor het kind vermindert.

Wetsartikelen en de rol van de advocaat

De advocaat baseert zich op artikelen zoals artikel 374, §1 van het Burgerlijk Wetboek, dat bepaalt dat de ouders gezamenlijk het ouderlijk gezag uitoefenen en beslissingen nemen in het belang van het kind. In geval van onenigheid kan de rechter tussenkomen. De advocaat zorgt ervoor dat in zo'n procedure de stem van het kind, al dan niet via een verslag van een deskundige, adequaat wordt vertaald naar juridische argumenten die de rechter kan meenemen in zijn beslissing. De advocaat kan ook, indien nodig, de aanstelling van een bijzondere curator voor het kind vragen, conform artikel 47bis van het Gerechtelijk Wetboek, wanneer de belangen van het kind strijdig zijn met die van de ouders.

Recente ontwikkelingen en toekomstperspectieven

De aandacht voor de positie van het kind in de familierechtbank groeit. Recente ontwikkelingen tonen aan dat er steeds meer wordt nagedacht over hoe kinderen beter betrokken kunnen worden bij beslissingen die hun leven ingrijpend veranderen. Het is duidelijk dat de rechtspraak in beweging is, met meer aandacht voor de stem van het kind en het belang van een zorgvuldige, individuele benadering.

Internationale standaarden en nationale initiatieven

De toenemende aandacht is deels te danken aan internationale aanbevelingen en richtlijnen, zoals die van de Raad van Europa, die pleiten voor een actievere participatie van kinderen in gerechtelijke procedures. In België zijn er initiatieven om de manier waarop kinderen worden gehoord te verbeteren. Denk hierbij aan gespecialiseerde jeugdrechters, trainingen voor rechters en advocaten over kindvriendelijke communicatie en het gebruik van kindvriendelijke ruimtes in rechtbanken.

Er wordt ook geëxperimenteerd met het aanstellen van 'kindervertrouwenspersonen' of 'kinderadvocaten' die specifiek de belangen van het kind behartigen, los van de ouders. Hoewel dit concept in België nog niet algemeen is ingevoerd, zijn er wel voorlopige projecten en discussies hierover. Deze initiatieven streven ernaar om de autonomie van het kind te vergroten en ervoor te zorgen dat hun mening op een gestructureerde en respectvolle manier wordt meegenomen in de besluitvorming.

De evolutie van rechtspraak

De rechtspraak zelf toont een evolutie naar een meer kindgerichte benadering. Rechters motiveren steeds vaker expliciet waarom zij de mening van het kind wel of niet volgen, of waarom zij een bepaalde verblijfsregeling in het belang van het kind achten. Dit draagt bij aan de transparantie en het gevoel van rechtvaardigheid, zowel voor de ouders als voor de kinderen zelf.

Een voorbeeld hiervan is de toenemende aandacht voor de 'stabiliteit' en 'continuïteit' in het leven van het kind. Rechters zijn zich ervan bewust dat frequente veranderingen of onenigheid tussen ouders een negatieve impact kunnen hebben op de ontwikkeling van het kind. Beslissingen worden steeds vaker gericht op het waarborgen van een stabiele en voorspelbare omgeving voor het kind, zelfs als dit betekent dat één van de ouders meer toegevingen moet doen.

Deze ontwikkelingen benadrukken dat het familierecht in België niet statisch is, maar voortdurend evolueert om beter tegemoet te komen aan de complexe behoeften van gezinnen en, in het bijzonder, aan de rechten en belangen van kinderen. Het uiteindelijke doel is om ervoor te zorgen dat elk kind dat betrokken is bij een familierechtelijke procedure, zich gehoord en gerespecteerd voelt, en dat beslissingen worden genomen die werkelijk in zijn of haar belang zijn.

Staat u voor een familierechtelijke procedure? Aarzel dan niet om een gespecialiseerde advocaat te contacteren. Zo bent u zeker dat niet alleen uw belangen, maar ook die van uw kinderen optimaal worden behartigd. Want in de familierechtbank verdient elk kind het om écht gehoord te worden.

Contacteer LawBase Advocaten voor deskundig advies in familierecht. Uw kind verdient een stem.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Wat is het recht van een kind om gehoord te worden in België?

In België heeft een kind dat de leeftijd van 12 jaar heeft bereikt, het recht om gehoord te worden door de familierechtbank over zaken die het kind betreffen, zoals verblijfsregeling of ouderlijk gezag. De rechter kan ook een jonger kind horen indien hij inschat dat het kind tot een redelijke beoordeling in staat is. Dit recht is vastgelegd in artikel 1004/1 van het Gerechtelijk Wetboek en in het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK).

Is de mening van het kind doorslaggevend voor de rechter?

Nee, de mening van het kind is niet automatisch doorslaggevend, maar er moet wel "passend belang" aan worden gehecht, in overeenstemming met de leeftijd en rijpheid van het kind. De rechter weegt de mening van het kind af tegen alle andere relevante factoren, zoals het welzijn van het kind, de stabiliteit van de gezinssituatie en de capaciteiten van de ouders. De rechter moet wel zorgvuldig motiveren waarom hij de mening van het kind al dan niet volgt.

Kan een kind weigeren om gehoord te worden?

Ja, het recht om gehoord te worden houdt ook het recht in om niet gehoord te worden. Een kind dat een oproep van de rechtbank ontvangt, kan ervoor kiezen om niet met de rechter te spreken. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn als het kind zich niet comfortabel voelt met de situatie of geen keuze wil maken tussen de ouders.

Hoe kan een advocaat de stem van het kind vertegenwoordigen?

Een gespecialiseerde familierechtadvocaat kan de belangen van het kind behartigen door ervoor te zorgen dat de rechter op de hoogte is van de wensen en behoeften van het kind. Dit kan door het kind (indien passend) voor te bereiden op een gesprek met de rechter, door het aanvragen van een psychosociale expertise, of door de standpunten van de ouders te filteren en te focussen op wat in het belang van het kind is. In uitzonderlijke gevallen kan een bijzondere curator voor het kind worden aangesteld.

Welke stappen worden er genomen om kinderen beter te betrekken bij familierechtelijke procedures?

Er zijn verschillende initiatieven om de betrokkenheid van kinderen te verbeteren, zoals gespecialiseerde jeugdrechters, trainingen voor juridische professionals over kindvriendelijke communicatie, en het creëren van kindvriendelijke ruimtes in rechtbanken. Daarnaast wordt er nagedacht over concepten zoals kindervertrouwenspersonen of kinderadvocaten die specifiek de belangen van het kind vertegenwoordigen, om zo de autonomie van het kind verder te versterken.

Wat is het verschil tussen het kind horen en het kind vertegenwoordigen?

Het kind horen betekent dat de rechter of een andere bevoegde persoon direct met het kind spreekt om diens mening te vernemen. Vertegenwoordiging daarentegen houdt in dat een volwassene, zoals een advocaat of bijzondere curator, de belangen en standpunten van het kind namens hem of haar naar voren brengt, vooral wanneer het kind zelf nog niet in staat is dit effectief te doen.

Welke rol speelt een bijzondere curator voor een kind in België?

Een bijzondere curator wordt door de rechter aangesteld wanneer de belangen van het kind tegenstrijdig zijn met die van de ouders, of wanneer de ouders nalaten de belangen van het kind te behartigen. Deze curator heeft tot taak de rechten en belangen van het kind te verdedigen in de gerechtelijke procedure, onafhankelijk van de ouders. Dit is geregeld in artikel 454 van het Burgerlijk Wetboek.

Hoe wordt de rijpheid van een kind beoordeeld door de rechter?

De rijpheid van een kind wordt door de rechter beoordeeld op basis van verschillende factoren, zoals de leeftijd, het ontwikkelingsniveau, het vermogen om de situatie te begrijpen en de mogelijke gevolgen van beslissingen in te schatten. Er is geen vaste leeftijdsgrens; de rechter maakt een individuele inschatting om te bepalen in hoeverre de mening van het kind gewicht in de schaal legt.

Wat zijn de emotionele gevolgen voor een kind als het moet getuigen of gehoord worden?

Het proces van gehoord worden kan voor een kind emotioneel belastend zijn, omdat het zich in een loyaliteitsconflict kan bevinden of onder druk gezet kan voelen. Daarom is het essentieel dat het gesprek plaatsvindt in een kindvriendelijke omgeving, door een getrainde professional, en dat het kind adequate psychologische ondersteuning krijgt. Het welzijn van het kind staat hierbij altijd voorop.

Welke alternatieven zijn er voor een kind om zijn stem te laten horen buiten de rechtbank?

Naast het directe gesprek met de rechter, zijn er alternatieven zoals het indienen van een schriftelijk verslag door het kind, het spreken met een psycholoog of pedagoog die een verslag opstelt voor de rechtbank, of via bemiddeling waarbij de wensen van het kind worden meegenomen. Het doel is altijd om de mening van het kind op een voor hem of haar passende en minst belastende manier te capteren.