Feitelijk samenwonen in België: rechten en bescherming

Feitelijk samenwonen is in België de meest informele samenlevingsvorm. Er is geen registratie, geen contract, en — in tegenstelling tot wat velen denken — bijzonder weinig wettelijke bescherming. Bij LawBase adviseren wij als advocatenkantoor dagelijks koppels over de juridische implicaties van hun samenlevingsvorm en de stappen die zij kunnen ondernemen om zichzelf te beschermen.

Wat is feitelijk samenwonen?

Feitelijk samenwonen betekent dat twee personen samenleven zonder gehuwd te zijn en zonder een verklaring van wettelijke samenwoning te hebben afgelegd bij de gemeente. Het is de 'standaard'-situatie wanneer twee partners simpelweg op hetzelfde adres gaan wonen zonder verdere formaliteiten.

Het Belgisch recht kent drie samenlevingsvormen: het huwelijk (meest beschermd), de wettelijke samenwoning (beperkte bescherming), en de feitelijke samenwoning (minst beschermd). Het verschil in rechtsgevolgen is enorm en heeft impact op alle levensdomeinen: van belastingen tot erfrecht, van huur tot sociale zekerheid.

Welke rechten heeft u als feitelijk samenwonende?

De rechten van feitelijk samenwonenden zijn zeer beperkt. Er is geen wettelijke onderhoudsplicht tussen de partners, geen wettelijk erfrecht, geen bescherming van de gezinswoning, en geen automatische verdeling van goederen bij het einde van de relatie. Elke partner behoudt zijn eigen vermogen en is juridisch onafhankelijk.

Er zijn echter enkele rechten die wél gelden: feitelijk samenwonenden hebben recht op het leefloon als gezin (categorie samenwonende), zij vallen onder de gezinsbijslagen (groeipakket), en zij kunnen elkaars zorgverlof opnemen. Op fiscaal vlak worden feitelijk samenwonenden na één jaar samenwoning beschouwd als samenwonenden voor de personenbelasting.

Huurbescherming bij feitelijk samenwonen

Als feitelijk samenwonende die niet mee op het huurcontract staat, bent u in een precaire positie. Enkel de huurder die het contract heeft ondertekend, heeft rechten en plichten tegenover de verhuurder. Als de relatie eindigt, kan de huurder-partner u vragen om de woning te verlaten, en u heeft geen wettelijk recht om te blijven.

Het is daarom sterk aanbevolen om beide partners op het huurcontract te laten vermelden als medehuurders. In Vlaanderen bepaalt het Vlaams Woninghuurdecreet (2019) dat de medehuurder dezelfde rechten en plichten heeft als de oorspronkelijke huurder. Bij het einde van de relatie kan de vrederechter worden gevraagd om te beslissen wie de woning mag blijven bewonen.

Let op: als medehuurder bent u hoofdelijk aansprakelijk voor de huurprijs. Dit betekent dat de verhuurder de volledige huur kan vorderen van u, zelfs als uw ex-partner het andere deel niet betaalt.

Eigendom en vermogensverdeling

Bij feitelijk samenwonen geldt het principe van scheiding van vermogens. Elk partner is eigenaar van zijn eigen goederen. Er is geen huwelijksvermogensstelsel van toepassing — elke partner behoudt wat op zijn naam staat. Dit kan bij het einde van de relatie leiden tot scheve situaties, bijvoorbeeld wanneer één partner financieel heeft bijgedragen aan de woning die op naam van de andere partner staat.

Om geschillen te voorkomen, raden onze advocaten bij LawBase aan om een samenlevingsovereenkomst op te stellen. Dit is een notarieel of onderhands contract waarin de partners hun financiële afspraken vastleggen: wie betaalt wat, hoe worden gezamenlijke aankopen verdeeld, en wat gebeurt er bij het einde van de relatie? Een samenlevingsovereenkomst biedt duidelijkheid en voorkomt langdurige juridische procedures.

Erfrecht: de grote lacune

Het meest ingrijpende verschil met het huwelijk en de wettelijke samenwoning betreft het erfrecht. Feitelijk samenwonenden hebben geen wettelijk erfrecht. Bij het overlijden van uw partner erft u niets — de nalatenschap gaat naar de wettelijke erfgenamen (kinderen, ouders, broers/zussen).

De enige manier om uw partner te laten erven is via een testament. Houd rekening met de reserve van de kinderen (50% van de nalatenschap) en met de hoge erfbelasting voor feitelijk samenwonenden in het Vlaams Gewest (tot 55% voor wie minder dan drie jaar op hetzelfde adres woont).

Kinderen en ouderlijk gezag

Kinderen geboren uit een feitelijke samenwoning hebben dezelfde rechten als kinderen geboren binnen een huwelijk. Beiden ouders oefenen het gezamenlijk ouderlijk gezag uit, op voorwaarde dat de vader het kind heeft erkend. De erkenning kan vóór of na de geboorte gebeuren bij de ambtenaar van de burgerlijke stand.

Bij het einde van de relatie moeten de ouders afspraken maken over de verblijfsregeling en de onderhoudsbijdrage voor de kinderen. Als zij het niet eens raken, kan de familierechter worden gevraagd om een regeling op te leggen. De belangen van het kind staan hierbij centraal.

Sociale zekerheid en belastingen

Op het vlak van sociale zekerheid worden feitelijk samenwonenden in bepaalde gevallen als gezin beschouwd. Dit heeft impact op de berekening van het leefloon, de werkloosheidsuitkering (samenwonendentarief versus alleenstaandentarief), en de ziekteverzekering (persoon ten laste).

Fiscaal worden feitelijk samenwonenden na één jaar samenwoning op hetzelfde adres gemeenschappelijk belast voor de personenbelasting. Dit betekent dat het huwelijksquotiënt kan worden toegepast als één partner geen of een laag inkomen heeft. Dit kan zowel voordelig als nadelig zijn, afhankelijk van de inkomenssituatie.

Hoe kunt u uw bescherming verbeteren?

Als feitelijk samenwonende kunt u uw juridische positie aanzienlijk versterken door enkele eenvoudige stappen te ondernemen: stel een samenlevingsovereenkomst op, maak een testament op, overweeg de overstap naar wettelijke samenwoning (een eenvoudige verklaring bij de gemeente), en zorg ervoor dat beide partners op het huurcontract staan of mede-eigenaar zijn van de woning.

Het verschil in bescherming tussen feitelijk en wettelijk samenwonen is groot, terwijl de stap om wettelijk te gaan samenwonen minimaal is. Onze advocaten bij LawBase — met kantoren in Brugge, Gent, Antwerpen, Sint-Niklaas, Tongeren en Leuven — kunnen u advies op maat geven.

Conclusie

Feitelijk samenwonen biedt maximale vrijheid maar minimale juridische bescherming. Zonder actieve maatregelen staat u als feitelijk samenwonende bij het einde van de relatie of bij een overlijden juridisch bijna met lege handen. Een samenlevingsovereenkomst, een testament en de eventuele overstap naar wettelijke samenwoning zijn essentiële stappen om uzelf en uw partner te beschermen. Contacteer ons advocatenkantoor voor persoonlijk advies.