Rechtbank stelt notaris aan voor verdeling nalatenschap: het recht om uit onverdeeldheid te treden bevestigd

Inleiding: De Gerechtelijke Uitweg uit een Geblokkeerde Nalatenschap

Dit vonnis illustreert een klassieke situatie in het erfrecht: erfgenamen die er onderling niet in slagen een nalatenschap minnelijk te verdelen. De wetgever heeft voorzien in een procedure om dergelijke impasses te doorbreken. De beslissing van de familierechtbank te Dendermonde is een procedureel startschot voor de gerechtelijke vereffening-verdeling. De kern van de zaak is niet de inhoudelijke verdeling zelf, maar het afdwingen van de start van het verdelingsproces onder leiding van een door de rechtbank aangestelde notaris.

Analyse van de Juridische Grondslagen

Het Absolute Recht om de Verdeling te Vorderen

De hoeksteen van dit vonnis is het principe dat niemand gedwongen kan worden in onverdeeldheid te blijven. Dit recht is verankerd in het Belgische recht en was ten tijde van de feiten te vinden in artikel 815 van het oud Burgerlijk Wetboek. Sinds de invoering van het nieuwe goederenrecht op 1 september 2021, is dit principe hernomen in artikel 4.66 van het Burgerlijk Wetboek. De rechtbank citeert beide bepalingen, wat de continuïteit van dit fundamentele recht benadrukt.

"Overeenkomstig artikel 815 van het oud Burgerlijk Wetboek en artikel 3.75 e.v. respectievelijk 4.66 van het Burgerlijk Wetboek, kan niemand gedwongen worden in onverdeeldheid te blijven, zodat de verdeling te allen tijde kan worden gevorderd."

Dit recht is van openbare orde, wat betekent dat men er in principe niet op voorhand afstand van kan doen. Een overeenkomst om de onverdeeldheid voor een bepaalde tijd te behouden is wel mogelijk, maar de duurtijd is wettelijk beperkt tot maximaal vijf jaar (hernieuwbaar). In deze zaak was er geen sprake van een dergelijke overeenkomst. Het falen van de minnelijke gesprekken was voor de eisende partij voldoende reden om de gerechtelijke procedure op te starten, een recht dat de rechtbank logischerwijs bevestigt.

De Procedure van Gerechtelijke Vereffening-Verdeling

Wanneer een minnelijke verdeling faalt, biedt het Gerechtelijk Wetboek de procedure van gerechtelijke vereffening-verdeling (art. 1207 e.v. Ger.W.). De rol van de rechtbank in deze fase is beperkt maar cruciaal:

• Vaststellen van de impasse: De rechtbank stelt vast dat partijen niet tot een akkoord komen.
• Benoemen van een notaris-vereffenaar: De centrale actie van de rechtbank is het aanstellen van een onpartijdige notaris die de verrichtingen zal leiden. Als de partijen het eens zijn over een notaris, zal de rechtbank die keuze meestal volgen. Zo niet, zoals in dit geval, benoemt de rechtbank zelf een notaris. Dit volgt uit artikel 1210, §1, tweede lid van het Gerechtelijk Wetboek.
• Vastleggen van de opdracht: De rechtbank omschrijft de opdracht van de notaris: het vereffenen en verdelen van de nalatenschap en alle onverdeeldheden die door het overlijden zijn ontstaan.

Het vonnis is dus geen eindpunt, maar het begin van een gereglementeerd traject. De notaris-vereffenaar zal nu de partijen oproepen, een boedelbeschrijving opmaken (of laten opmaken), de activa waarderen, de passiva (schulden) aanzuiveren, en eventuele inbrengen of inkortingen van schenkingen berekenen. Pas daarna zal de notaris een ontwerp van verdeling (de 'staat van vereffening en verdeling') opstellen. Mochten er tijdens dit proces geschillen rijzen waarover de notaris geen uitsluitsel kan geven (bv. betwisting over de waarde van een goed of de geldigheid van een schenking), dan worden deze 'geschillenpunten' opnieuw aan de rechtbank voorgelegd.

De Regeling van de Proceskosten

Een interessant aspect van het vonnis is de beslissing over de proceskosten. De rechtbank past hier de standaardregel in zaken van verdeling toe: de kosten worden ten laste van de 'massa' gelegd. Dit betekent dat de kosten uiteindelijk uit de te verdelen nalatenschap worden betaald, waardoor elke erfgenaam in verhouding tot zijn aandeel meebetaalt. In dit geval, met drie erfgenamen voor gelijke delen, draagt elke zus één derde van de kosten.

De rechtbank beslist ook om geen rechtsplegingsvergoeding (RPV) toe te kennen. De RPV is een forfaitaire tegemoetkoming in de advocatenkosten van de winnende partij. Door toepassing te maken van artikel 1017, vierde lid van het Gerechtelijk Wetboek, oordeelt de rechtbank dat het niet billijk is om één partij als 'verliezer' te bestempelen. De vordering tot verdeling komt immers alle deelgenoten ten goede, omdat het hun recht op verdeling realiseert. Deze aanpak is courant in familiezaken waar het doel niet is om een tegenpartij te veroordelen, maar om een gemeenschappelijk vermogen te verdelen.

Praktische Implicaties en Aanbevelingen

Voor Erfgenamen

• Minnelijke weg eerst: Dit vonnis toont aan dat de gerechtelijke weg altijd openstaat, maar het is doorgaans een langere en duurdere procedure. Een minnelijke verdeling via een gezamenlijk gekozen notaris geniet altijd de voorkeur.
• Weet dat u niet geblokkeerd kunt blijven: Een mede-erfgenaam die weigert mee te werken aan de verdeling, kan de situatie niet eindeloos blokkeren. Een dagvaarding tot gerechtelijke verdeling is een efficiënt middel om de impasse te doorbreken.
• De rol van de notaris-vereffenaar is cruciaal: Het vonnis is slechts de eerste stap. Het eigenlijke werk (inventarisatie, waardering, verrekening van schenkingen, opmaak van kavels) gebeurt bij de notaris-vereffenaar. Een constructieve medewerking met deze notaris is essentieel om het proces vlot te laten verlopen.

Voor Advocaten

• Duidelijke vordering: De dagvaarding in deze zaak was duidelijk en beperkt tot de essentie: de aanstelling van een notaris-vereffenaar. Het is niet nodig om in deze fase al alle inhoudelijke geschilpunten over de verdeling zelf uit te werken. Die komen pas later aan bod bij de notaris of in een staat van geschillen.
• Kostenregeling: Het is standaardpraktijk om te aanvaarden dat de kosten ten laste van de massa komen. Het vorderen van een rechtsplegingsvergoeding is in dit type zaak vaak weinig succesvol en kan de sfeer onnodig verzuren.
• Opvolging: Na het vonnis is het belangrijk de cliënt te informeren dat de procedure niet ten einde is. De advocaat speelt een belangrijke rol in de bijstand van de cliënt tijdens de werkzaamheden van de notaris-vereffenaar en bij het eventueel opstellen van een proces-verbaal van geschillen.