Sociaal plan: waar let je op?

Wanneer een onderneming beslist om over te gaan tot een collectief ontslag, komt het sociaal plan onmiddellijk op de voorgrond. Hoewel de term 'sociaal plan' niet als dusdanig letterlijk in de Belgische wetgeving staat, is het in de praktijk het cruciale document dat de modaliteiten van een herstructurering regelt. Het is de neerslag van de onderhandelingen tussen de werkgever en de vakbonden (of werknemersafgevaardigden) om de sociale gevolgen van een ontslagronde te temperen. Bij LawBase zien we dagelijks hoe belangrijk een waterdicht sociaal plan is, zowel voor de continuïteit van de onderneming als voor de bescherming van de werknemersrechten. In dit artikel duiken we diep in de juridische realiteit van het sociaal plan, geïllustreerd met praktijkvoorbeelden uit onze dossiers.

Wettelijk Kader

In België wordt het wettelijk kader rond het sociaal plan hoofdzakelijk bepaald door de regelgeving omtrent collectief ontslag en sluiting van ondernemingen. De basis ligt bij CAO nr. 24 en de Wet-Renault (Wet van 13 februari 1998). Deze wetgeving legt strikte procedures op voor informatieverstrekking en raadpleging.

Een praktijkvoorbeeld: Een logistiek bedrijf in het Waasland besloot de helft van zijn personeelsbestand af te vloeien wegens automatisering. Zodra de intentie tot collectief ontslag werd uitgesproken, trad de Wet-Renault in werking. Het sociaal plan dat hieruit voortvloeide, moest voldoen aan de minimale wettelijke vereisten, zoals de opzegvergoedingen, maar bood ook de ruimte voor bovenwettelijke voordelen.

Belangrijk is dat het sociaal plan vaak de vorm aanneemt van een collectieve arbeidsovereenkomst (CAO) op ondernemingsniveau. Hierdoor krijgt het plan een dwingend karakter voor alle betrokken partijen. De CAO-wetgeving van 5 december 1968 bepaalt de hiërarchie van de rechtsnormen, waarbij een bedrijfs-CAO niet mag afwijken van dwingende sectorale of nationale CAO's, tenzij in het voordeel van de werknemer.

Praktische Tips

Bij het onderhandelen over een sociaal plan draait alles om de balans tussen financiële haalbaarheid en sociale rechtvaardigheid. Hier zijn enkele cruciale aandachtspunten gebaseerd op onze ervaring in kantoren zoals Antwerpen en Gent:

• Definieer de doelgroep nauwkeurig: Wie valt onder het plan? Worden anciënniteit en leeftijd als criteria gebruikt voor de selectie? Let op voor discriminatie; het hanteren van louter leeftijdscriteria kan juridisch riskant zijn.
• Outplacement is meer dan een verplichting: In België is outplacementbegeleiding bij collectief ontslag wettelijk verplicht. Een goed sociaal plan gaat echter verder dan het minimum en voorziet in gespecialiseerde coaching of herscholingsbudgetten.
• De vertrekpremie (extra-legale vergoeding): Dit is vaak het hart van de onderhandelingen. Wordt er gewerkt met een forfaitair bedrag, een bedrag per jaar anciënniteit, of een combinatie?
• Vrijwillig vertrekregeling: Overweeg een 'vrijwillige fase' waarbij werknemers zelf kunnen kiezen om te vertrekken tegen gunstige voorwaarden, wat de noodzaak aan gedwongen ontslagen kan verminderen.

Stel u een scenario voor in een productie-eenheid in Brugge: door een sociaal plan slim op te stellen met een sterke focus op brugpensioen (nu SWT - Stelsel van Werkloosheid met Bedrijfstoeslag), kon de werkgever de oudere werknemers een eervolle exit bieden terwijl de jongere krachten behouden bleven voor de nieuwe digitale lijn.

Procedure en Stappen

De weg naar een sluitend sociaal plan volgt een strikt chronologisch parcours. Het overslaan van een stap kan leiden tot de nietigheid van de ontslagen en zware schadevergoedingen.

Stap 1: De Intentieverklaring. De werkgever kondigt tijdens een bijzondere ondernemingsraad de intentie tot collectief ontslag aan. Dit is het startschot van de informatie- en raadplegingsfase (Wet-Renault).

Stap 2: Informatie en Raadpleging. De werknemersafgevaardigden stellen vragen en doen tegenvoorstellen. Het doel is om het aantal ontslagen te verminderen of de gevolgen ervan te verzachten. In deze fase worden de contouren van het sociaal plan geschetst.

Stap 3: Onderhandelingen. Zodra de raadplegingsfase is afgerond, starten de eigenlijke onderhandelingen over de inhoud van het sociaal plan. Dit is vaak een intensief proces waarbij de advocaten van LawBase de werkgever of de ondernemingsraad bijstaan in onze kantoren in Hasselt of Leuven.

Stap 4: Redactie en Ondertekening. Het akkoord wordt gegoten in een CAO. Deze moet geregistreerd worden bij de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg.

Stap 5: Individuele Kennisgeving. Pas nadat de procedure correct is doorlopen, kunnen de individuele ontslagbrieven worden verstuurd, rekening houdend met de overeengekomen voorwaarden in het sociaal plan.

Kosten en Vergoedingen

De kostprijs van een sociaal plan is voor een onderneming vaak de grootste bezorgdheid. De kosten bestaan uit verschillende lagen:

1. Wettelijke opzegvergoedingen: Gebaseerd op de anciënniteit en het loon (Wet op de Arbeidsovereenkomsten).
2. Extra-legale ontslagvergoedingen: De 'bonus' die in het sociaal plan wordt afgesproken.
3. Sluitingsvergoedingen: Indien van toepassing bij een volledige sluiting.
4. Kosten voor het tewerkstellingscel: De opzet van een cel die werknemers helpt bij het vinden van een nieuwe job is verplicht bij collectief ontslag.

Let op de fiscale behandeling: extra-legale vergoedingen worden sociaal en fiscaal zwaar belast, tenzij ze kunnen worden gekwalificeerd onder specifieke vrijstellingsregimes. Het is raadzaam om een simulatie te laten uitvoeren voor de totale 'cost-to-company'.

LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. Voor een eerste inschatting van uw situatie is een videocall gratis, terwijl een fysieke consultatie op een van onze locaties €50 kost voor 30 minuten. Onze experts kunnen u helpen bij het berekenen van de financiële impact van verschillende scenario's in het sociaal plan.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u de meest prangende vragen die wij in onze praktijk ontvangen over sociaal plannen.