Draagmoederschap in België: juridische onzekerheid en de nood aan duidelijke wetgeving

26 september 2025

Juridisch Landschap en Uitdagingen

Draagmoederschap is in België niet verboden, maar ook niet wettelijk geregeld. Dit zorgt voor grote onzekerheid en ongelijkheid voor wensouders die hun kinderwens via een draagmoeder willen vervullen. In de praktijk hanteren gemeenten verschillende regels: waar de ene gemeente een buitenlandse geboorteakte met twee vaders erkent, weigert een andere gemeente dit volledig. Dit leidt tot schrijnende situaties waarbij ouders maanden tot jaren moeten procederen om als juridische ouders erkend te worden.

De afwezigheid van een specifieke wetgeving rond draagmoederschap in België creëert een juridisch vacuüm. Dit betekent dat er geen duidelijke regels zijn over hoe een draagmoederschapstraject moet verlopen, welke rechten en plichten de betrokken partijen hebben, en hoe het ouderschap na de geboorte juridisch wordt vastgelegd. Dit gebrek aan duidelijkheid heeft directe gevolgen voor wensouders, draagmoeders en de kinderen die uit deze trajecten voortkomen. De rechtsonzekerheid manifesteert zich met name bij de erkenning van het ouderschap. Volgens het huidige Belgische recht is de vrouw die het kind baart, de juridische moeder. Dit principe, bekend als "mater semper certa est" (de moeder is altijd zeker), is diep geworteld in ons Burgerlijk Wetboek (BW). Artikel 312 van het Burgerlijk Wetboek stelt bijvoorbeeld dat de moeder van het kind de vrouw is die het kind heeft gebaard. Dit betekent dat de wensouders, zelfs als ze de genetische ouders zijn, niet automatisch als juridische ouders worden erkend. Zij moeten na de geboorte een adoptieprocedure doorlopen, wat een langdurig en emotioneel belastend proces kan zijn.

In de praktijk zien we dat gemeenten en rechtbanken op verschillende manieren omgaan met draagmoederschap. Sommige gemeenten zijn soepeler en erkennen, na een grondige controle, buitenlandse geboorteaktes waarbij de wensouders direct als juridische ouders zijn vermeld. Dit gebeurt vaak onder druk van rechtspraak die de bescherming van het privéleven en het familie-leven (artikel 8 EVRM) benadrukt. Andere gemeenten zijn veel restrictiever en weigeren dergelijke erkenningen, wat leidt tot procedures voor de familierechtbank. Een bekend voorbeeld is de zaak van wensouders die na een draagmoederschapstraject in de VS met een kind terugkeerden. De gemeente weigerde de geboorteakte te erkennen, waardoor de wensouders genoodzaakt waren een procedure op te starten om het ouderschap juridisch vast te stellen. Dit kan leiden tot jarenlange onzekerheid voor het kind en de wensouders. De Hoge Raad voor Justitie heeft in het verleden al gewezen op de noodzaak van een wettelijk kader om deze versnippering tegen te gaan en rechtszekerheid te bieden.

In België zijn er slechts zes ziekenhuizen die draagmoederschap begeleiden, en de voorwaarden zijn streng. Draagmoeders mogen niet betaald worden, enkel hun onkosten worden vergoed. Na de geboorte is de draagmoeder volgens de wet de juridische moeder, en moeten wensouders het kind adopteren. Buitenlands draagmoederschap, bijvoorbeeld in de VS waar commerciële contracten mogelijk zijn, brengt hoge kosten en extra juridische onzekerheid met zich mee. De erkenning van buitenlandse geboorteaktes hangt volledig af van de gemeente waar men woont.

Ethische en Medische Aspecten

Ethische en Medische Richtlijnen

De ziekenhuizen die draagmoederschap begeleiden, werken volgens strikte ethische en medische richtlijnen. Deze richtlijnen zijn vaak opgesteld door medische beroepsverenigingen en ethische commissies, en zijn bedoeld om de belangen van alle betrokken partijen te beschermen. Zo wordt er een grondige psychologische en medische screening uitgevoerd van zowel de wensouders als de draagmoeder. Er wordt gekeken naar de motivatie van de draagmoeder, haar psychische stabiliteit en haar fysieke gezondheid. Ook de wensouders worden gescreend op hun geschiktheid om ouders te zijn. Het doel is om misbruik te voorkomen en ervoor te zorgen dat het kind in een stabiele en liefdevolle omgeving terechtkomt.

Niet-commercieel Draagmoederschap

Een cruciaal aspect van draagmoederschap in België is het principe van niet-commercieel draagmoederschap. Dit betekent dat de draagmoeder geen financiële vergoeding mag ontvangen voor het dragen van het kind. Enkel de onkosten die rechtstreeks verband houden met de zwangerschap en de bevalling mogen worden vergoed. Denk hierbij aan medische kosten, reiskosten, verlies van inkomsten door ziekteverlof en andere redelijke uitgaven. Dit principe is ingebed in de meeste conceptwetteksten en wordt breed gedragen in het maatschappelijk debat om de exploitatie van vrouwen te voorkomen. Het onderscheid tussen commercieel en niet-commercieel draagmoederschap is essentieel en heeft belangrijke juridische implicaties, vooral bij de erkenning van buitenlandse draagmoederschapstrajecten.

Juridische Status en Buitenlands Draagmoederschap

Juridische Status van de Draagmoeder

Zoals eerder vermeld, is de draagmoeder na de geboorte juridisch gezien de moeder van het kind. Dit volgt uit het principe van "mater semper certa est". Dit betekent dat de draagmoeder de wettelijke plichten en rechten heeft ten aanzien van het kind, zoals het ouderlijk gezag en de onderhoudsplicht. Om deze situatie te wijzigen, moeten de wensouders een adoptieprocedure doorlopen. Deze procedure, geregeld in Boek I, Titel VII van het Burgerlijk Wetboek, kan complex en tijdrovend zijn. Er zijn verschillende vormen van adoptie, zoals volle adoptie en gewone adoptie, elk met hun eigen voorwaarden en gevolgen. Bij volle adoptie worden de juridische banden met de biologische familie (in dit geval de draagmoeder) verbroken, terwijl bij gewone adoptie bepaalde banden kunnen blijven bestaan. De rechtbank zal altijd het belang van het kind vooropstellen bij de beslissing over adoptie.

Buitenlands Draagmoederschap

Veel wensouders zoeken hun toevlucht tot buitenlandse draagmoederschapstrajecten, met name in landen waar commercieel draagmoederschap is toegestaan en wettelijk geregeld, zoals bepaalde staten in de VS. Hoewel deze trajecten meer juridische zekerheid kunnen bieden in het land van herkomst, brengen ze aanzienlijke kosten met zich mee en creëren ze juridische uitdagingen bij terugkeer naar België. De erkenning van een buitenlandse geboorteakte is onderworpen aan de Wet van 16 juli 2004 betreffende het Wetboek van Internationaal Privaatrecht (WIPR). Artikel 27 van het WIPR bepaalt dat een buitenlandse akte in beginsel wordt erkend indien voldaan is aan de vormvereisten van het land waar de akte is opgesteld en de inhoud niet strijdig is met de openbare orde. Juist die openbare orde vormt vaak een struikelblok. Belgische rechtbanken en gemeenten kunnen de erkenning weigeren als het draagmoederschapstraject in het buitenland in strijd is met fundamentele Belgische beginselen, zoals het niet-commerciële karakter van draagmoederschap. Hierdoor ontstaan de "schrijnende situaties" waarbij wensouders maanden tot jaren moeten procederen. Er zijn verschillende arresten van het Hof van Cassatie en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) die de erkenning van buitenlandse ouderschapsbanden in het kader van draagmoederschap hebben beïnvloed, waarbij de nadruk ligt op het belang van het kind en de bescherming van het familie-leven.

De Weg naar een Wettelijk Kader

De Vereniging van Steden en Gemeenten (VVSG) en verschillende politici pleiten al jaren voor een duidelijk wettelijk kader. De federale regering heeft nu in het regeerakkoord opgenomen dat er werk wordt gemaakt van een wettelijke regeling, waarbij een overeenkomst tussen wensouders en draagmoeder voorafgaand aan de geboorte door de familierechtbank wordt bekrachtigd. Dit zou de juridische erkenning van wensouders vanaf de geboorte mogelijk maken en de huidige ongelijkheid tussen gemeenten beëindigen.

De Nood aan een Wettelijk Kader

De roep om een wettelijk kader voor draagmoederschap is niet nieuw. Sinds de jaren 90 zijn er regelmatig pogingen gedaan om een wetgeving tot stand te brengen, maar deze zijn tot op heden niet succesvol geweest, vaak door ethische en maatschappelijke discussies. De VVSG en andere organisaties benadrukken dat het gebrek aan een uniforme wetgeving leidt tot rechtsonzekerheid, ongelijke behandeling van burgers en onnodige procedures. Een wettelijk kader zou duidelijkheid moeten scheppen over de procedure, de rechten en plichten van alle betrokkenen, en de juridische gevolgen van draagmoederschap. Het uiteindelijke doel is om de belangen van het kind, de wensouders en de draagmoeder te beschermen.

Regeringsakkoord en Concrete Plannen

Het feit dat de federale regering in haar regeerakkoord heeft opgenomen dat er werk wordt gemaakt van een wettelijke regeling, is een belangrijke stap vooruit. Dit toont aan dat er politieke wil is om deze complexe materie aan te pakken. Het voorstel om een overeenkomst tussen wensouders en draagmoeder voorafgaand aan de geboorte door de familierechtbank te laten bekrachtigen, is een sleutelcomponent van de voorgestelde wetgeving. Dit zou een preventieve benadering zijn, waarbij de juridische aspecten al worden geregeld voordat het kind wordt geboren.

De bekrachtiging door de familierechtbank zou inhouden dat de rechtbank controleert of aan alle voorwaarden is voldaan, zoals het niet-commerciële karakter, de vrije en geïnformeerde toestemming van de draagmoeder, en de geschiktheid van de wensouders. Indien de overeenkomst wordt bekrachtigd, zou dit de juridische erkenning van de wensouders vanaf de geboorte mogelijk maken, waardoor de noodzaak van een latere adoptieprocedure wegvalt. Dit zou een enorme verbetering betekenen voor de rechtszekerheid van de wensouders en de juridische status van het kind. Dit preventieve model is geïnspireerd op modellen in andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk.

Een dergelijke regeling zou de huidige ongelijkheid tussen gemeenten beëindigen, aangezien er dan een nationaal, uniform kader zou zijn. Dit zou ook de druk op de rechtbanken verminderen, omdat minder geschillen over ouderschap zullen ontstaan.

Openstaande Vragen en Toekomstige Uitdagingen

Toch blijven er veel vragen, zoals wie toegang krijgt tot draagmoederschap, hoe de screening verloopt en of buitenlandse trajecten ook erkend zullen worden. Zolang deze wettelijke duidelijkheid ontbreekt, blijven wensouders in onzekerheid en lopen ze het risico op lange procedures en bijkomende kosten.

Openstaande Vragen en Uitdagingen

Hoewel de plannen van de regering hoopvol zijn, blijven er inderdaad nog veel belangrijke vragen onbeantwoord.

Toegang tot draagmoederschap

Wie krijgt toegang tot draagmoederschap? Wordt dit beperkt tot heteroseksuele koppels, of ook voor homoseksuele koppels en alleenstaanden? De discussie over gelijke toegang tot medisch begeleide voortplantingstechnieken is in België al gevoerd en heeft geleid tot de wet van 6 juli 2007 betreffende de medisch begeleide voortplanting. Het is waarschijnlijk dat een nieuwe wetgeving over draagmoederschap hierop zal aansluiten en een inclusieve benadering zal hanteren. Dit zou in lijn zijn met de evolutie van het familierecht en de gelijke behandeling van alle burgers.

Uitgebreide Screening

Hoe zal de screening van wensouders en draagmoeders precies verlopen? Welke criteria zullen worden gehanteerd en door welke instanties? Naast de medische en psychologische screening die reeds door de ziekenhuizen wordt uitgevoerd, zou een wettelijk kader ook sociale en financiële aspecten kunnen omvatten om de belangen van het kind te waarborgen. Erfelijkheidsonderzoek of een maatschappelijk onderzoek kunnen deel uitmaken van dit proces.

Erkenning van Buitenlandse Trajecten

Een van de meest prangende vragen is of en hoe buitenlandse draagmoederschapstrajecten zullen worden erkend. Zullen commerciële draagmoederschapsovereenkomsten die in het buitenland legaal zijn, in België worden erkend? Dit is een complex vraagstuk, aangezien het kan botsen met het Belgische principe van niet-commercieel draagmoederschap en de openbare orde. Een mogelijke oplossing zou kunnen zijn om buitenlandse akten te erkennen indien het traject in het buitenland voldoet aan de Belgische ethische principes, zelfs als er een commerciële component was die in België niet zou zijn toegestaan, maar waarbij de focus ligt op het welzijn van het kind. Recente Europese rechtspraak, zoals de zaak "Mennesson" van het EHRM, heeft de lidstaten onder druk gezet om de juridische band tussen een kind en zijn wensouders te erkennen, zelfs als het kind via draagmoederschap in het buitenland is geboren.

Bescherming van de Draagmoeder

Hoe wordt de draagmoeder beschermd? Wat zijn haar rechten, en kan ze zich bedenken na de geboorte? Dit zijn cruciale ethische en juridische vragen. De meeste voorstellen voor wetgeving voorzien in een bedenktijd voor de draagmoeder na de geboorte, hoewel de precieze duur en voorwaarden hiervan nog moeten worden vastgelegd. Dit is een evenwichtsoefening tussen de autonomie van de draagmoeder en de belangen van het kind en de wensouders.

Zolang er geen duidelijke wetgeving is, blijven wensouders in een kwetsbare positie. Ze moeten zich een weg banen door een juridisch landschap vol onzekerheden, met het risico op lange en dure procedures, en de emotionele tol die dit met zich meebrengt. Dit onderstreept de dringende noodzaak van een omvattend en evenwichtig wettelijk kader.

Conclusie en Advies

Bij LawBase Advocaten in Brugge volgen wij deze ontwikkelingen op de voet en staan wij wensouders bij met juridisch advies en begeleiding in deze complexe materie. Heeft u vragen over draagmoederschap of de erkenning van ouderschap? Neem gerust contact op voor een verkennend gesprek.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Is draagmoederschap legaal in België?

Draagmoederschap is in België niet expliciet verboden, maar er is ook geen specifieke wetgeving die het reguleert. Dit betekent dat het zich in een juridisch grijs gebied bevindt. Er zijn wel ethische richtlijnen en medische protocollen die door de begeleidende ziekenhuizen worden gevolgd, maar een omvattend wettelijk kader ontbreekt.

Wie is de juridische moeder bij draagmoederschap volgens de huidige Belgische wetgeving?

Volgens het huidige Belgische recht, gebaseerd op het principe "mater semper certa est" (de moeder is altijd zeker), is de vrouw die het kind baart automatisch de juridische moeder. Dit betekent dat de draagmoeder na de geboorte de juridische moeder is, zelfs als de wensmoeder de genetische moeder is. De wensouders moeten vervolgens een adoptieprocedure doorlopen om als juridische ouders erkend te worden.

Wordt commercieel draagmoederschap erkend in België?

Nee, in België is het principe van niet-commercieel draagmoederschap de norm. Dit houdt in dat een draagmoeder geen financiële vergoeding mag ontvangen, afgezien van de vergoeding van haar werkelijke onkosten die rechtstreeks verband houden met de zwangerschap en bevalling. Commerciële draagmoederschapsovereenkomsten, zoals die in sommige landen legaal zijn, worden in België over het algemeen als strijdig met de openbare orde beschouwd, wat de erkenning van buitenlandse geboorteaktes kan bemoeilijken.

Wat zijn de risico's voor wensouders bij draagmoederschap zonder duidelijke wetgeving?

De belangrijkste risico's zijn juridische onzekerheid over het ouderschap, lange en kostbare procedures om het ouderschap te laten erkennen (zoals adoptieprocedures of procedures voor de familierechtbank), en de ongelijke behandeling door verschillende gemeenten. Er is ook een risico op emotionele stress en onzekerheid voor zowel de wensouders als het kind, zolang de juridische situatie niet is opgehelderd.

Welke impact heeft het ontbreken van wetgeving op de status van het kind?

Het ontbreken van specifieke wetgeving kan leiden tot onzekerheid over de juridische afstamming en nationaliteit van het kind. Hoewel het kind bij geboorte de Belgische nationaliteit kan verkrijgen als de draagmoeder Belgisch is, kan de erkenning van de wensouders als juridische ouders complex zijn en afhangen van gerechtelijke procedures, wat impact heeft op de rechten en plichten van het kind ten opzichte van zijn wensouders. Dit kan ook de toegang tot sociale voorzieningen en erfrechtelijke aanspraken beïnvloeden.

Wat zijn de mogelijke gevolgen als een draagmoeder zich bedenkt?

Aangezien de draagmoeder juridisch als de moeder wordt beschouwd bij de geboorte, heeft zij het recht om het kind te houden, zelfs als er voorafgaand een overeenkomst met de wensouders was. Deze overeenkomsten zijn in België niet afdwingbaar in de zin van een overdracht van het kind. Dit creëert een aanzienlijk risico voor wensouders en benadrukt de kwetsbaarheid van het huidige systeem zonder een wettelijk kader dat de rechten en plichten van alle partijen duidelijk regelt.