Wat erft een feitelijk samenwonende in België?

In België kiezen steeds meer koppels ervoor om feitelijk samen te wonen zonder te huwen of wettelijk samen te wonen. Hoewel dit op het eerste gezicht weinig juridische gevolgen lijkt te hebben, is de impact bij een overlijden bijzonder groot. Als advocatenkantoor gespecialiseerd in erfrecht begeleiden wij bij LawBase dagelijks cliënten die geconfronteerd worden met de harde realiteit: feitelijk samenwonenden erven in principe niets van elkaar.

Het verschil tussen feitelijk en wettelijk samenwonen

In het Belgisch recht bestaan drie samenlevingsvormen: het huwelijk, de wettelijke samenwoning en de feitelijke samenwoning. Het onderscheid is cruciaal voor uw erfrechten. Bij een huwelijk geniet de langstlevende echtgenoot verregaande wettelijke bescherming, waaronder het vruchtgebruik op de gezinswoning. Bij wettelijke samenwoning — een verklaring afgelegd bij de ambtenaar van de burgerlijke stand — bestaat er een beperkt wettelijk erfrecht. Feitelijke samenwoning daarentegen biedt geen enkel wettelijk erfrecht.

Concreet betekent dit dat wanneer uw feitelijk samenwonende partner overlijdt, u juridisch gezien een vreemde bent voor de nalatenschap. De erfenis gaat integraal naar de wettelijke erfgenamen: kinderen, ouders, broers en zussen. Dit geldt zelfs als u tientallen jaren heeft samengewoond en samen een woning heeft gekocht. Onze advocaten in Brugge, Gent en Antwerpen zien dit helaas regelmatig in de praktijk.

Wettelijk erfrecht: wat zegt de wet?

Het Belgisch Burgerlijk Wetboek (Boek 4 'Nalatenschappen, schenkingen en testamenten') bepaalt de wettelijke devolutie van een nalatenschap. Feitelijk samenwonenden komen in geen enkele orde van erfgenamen voor. De wet kent vier ordes: (1) afstammelingen, (2) ouders samen met broers en zussen, (3) ascendenten, en (4) zijverwanten tot de vierde graad.

Als feitelijk samenwonende valt u buiten dit systeem. Zelfs als er geen enkele wettelijke erfgenaam bestaat, gaat de nalatenschap naar de Belgische Staat eerder dan naar de feitelijk samenwonende partner. Dit is een fundamenteel verschil met wettelijk samenwonenden, die sinds de wet van 28 maart 2007 wél een beperkt wettelijk erfrecht genieten — met name het vruchtgebruik op de gezinswoning en de huisraad.

Het testament als belangrijkste bescherming

De enige manier om uw feitelijk samenwonende partner te laten erven, is via een testament. Dit kan een eigenhandig testament zijn (volledig met de hand geschreven, gedateerd en ondertekend) of een notarieel testament (opgesteld door een notaris in aanwezigheid van getuigen). Een advocaat gespecialiseerd in erfrecht kan u adviseren over de meest geschikte vorm.

Via testament kunt u uw partner een deel van uw nalatenschap nalaten. Houd er echter rekening mee dat u gebonden bent aan het reservatair erfrecht. Sinds de hervorming van het erfrecht op 1 september 2018 bedraagt de reserve van de kinderen de helft van de nalatenschap, ongeacht het aantal kinderen. De andere helft — het beschikbaar deel — kunt u vrij via testament aan uw partner toekennen.

Heeft u geen kinderen, dan kunt u in principe uw volledige nalatenschap aan uw partner legateren. Ouders hebben sinds 2018 geen reserve meer, maar wel een onderhoudsvordering indien zij behoeftig zijn. Onze kantoren in Sint-Niklaas, Tongeren en Leuven staan klaar om u hierbij te begeleiden.

Erfbelasting: de fiscale impact

Zelfs met een testament is de fiscale afrekening voor feitelijk samenwonenden bijzonder ongunstig. In het Vlaams Gewest worden feitelijk samenwonenden belast aan het tarief 'tussen alle andere personen', dat oploopt tot 55% op het gedeelte boven 75.000 euro. Ter vergelijking: gehuwden en wettelijk samenwonenden betalen maximaal 27% in rechte lijn.

Er bestaan uitzonderingen. Wie minstens drie jaar feitelijk samenwoont en een gemeenschappelijke huishouding voert, kan in het Vlaams Gewest genieten van het gunsttarief in rechte lijn. Dit vereist een inschrijving op hetzelfde adres in het bevolkingsregister gedurende minstens drie ononderbroken jaren vóór het overlijden. De bewijslast ligt bij de langstlevende partner.

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Waals Gewest gelden andere tarieven en voorwaarden. Het is daarom essentieel om juridisch advies in te winnen dat rekening houdt met uw specifieke situatie en gewest.

De gezinswoning beschermen

Een van de grootste risico's voor feitelijk samenwonenden is het verlies van de gezinswoning. Als de woning eigendom is van de overleden partner, kan de langstlevende geen aanspraak maken op een wettelijk vruchtgebruik — in tegenstelling tot gehuwden en wettelijk samenwonenden. De erfgenamen kunnen de verkoop van de woning eisen.

Er zijn verschillende strategieën om dit risico te beperken. Ten eerste kan via testament het vruchtgebruik of de volle eigendom van de woning aan de partner worden gelegateerd, binnen de grenzen van het beschikbaar deel. Ten tweede kan een beding van aanwas (tontine of accrescentiebeding) worden opgenomen in de aankoopakte van een gezamenlijk aangekochte woning.

Een beding van aanwas zorgt ervoor dat het aandeel van de eerststervende automatisch aanwast bij het aandeel van de langstlevende. Dit valt buiten het erfrecht en is dus niet onderworpen aan de reserve van de kinderen. Fiscaal wordt het echter belast als een schenking of als erfbelasting, afhankelijk van de kwalificatie. Een gespecialiseerd advocaat kan u helpen de juiste keuze te maken.

Praktische tips voor feitelijk samenwonenden

Op basis van onze jarenlange ervaring als advocatenkantoor geven wij de volgende aanbevelingen aan feitelijk samenwonende koppels:

1. Stel een testament op. Dit is de basisstap om uw partner te beschermen. Laat het bij voorkeur opstellen of controleren door een advocaat of notaris om discussies achteraf te vermijden.

2. Overweeg wettelijke samenwoning. Een eenvoudige verklaring bij de gemeente geeft uw partner al een beperkt wettelijk erfrecht (vruchtgebruik gezinswoning) en een gunstig fiscaal tarief.

3. Controleer de eigendomsstructuur. Als u samen een woning koopt, bespreek dan met uw advocaat of een beding van aanwas zinvol is.

4. Denk aan de levensverzekering. Een levensverzekering met uw partner als begunstigde kan een aanvulling zijn op het testament. De uitkering valt in principe buiten de nalatenschap.

5. Herzie uw planning regelmatig. Bij de geboorte van kinderen, de aankoop van vastgoed of andere levensgebeurtenissen is het raadzaam uw successieplanning te herbekijken.

Veelgemaakte fouten bij feitelijk samenwonen en erven

In onze praktijk bij LawBase — met kantoren in Brugge, Gent, Antwerpen, Sint-Niklaas, Tongeren en Leuven — zien wij regelmatig dezelfde fouten terugkomen. De meest voorkomende is de veronderstelling dat jarenlang samenwonen automatisch erfrechten creëert. Dit is niet het geval. Een tweede veelgemaakte fout is het nalaten om het testament aan te passen na de geboorte van kinderen, waardoor het beschikbaar deel verkleint.

Een derde valkuil is het niet rekening houden met de fiscale gevolgen. Zelfs als u via testament uw partner alles nalaat, kan de erfbelasting zo hoog zijn dat uw partner het geërfde niet kan betalen en verplicht is om goederen te verkopen. Een doorgedreven fiscale planning in samenwerking met een advocaat en fiscalist is daarom onontbeerlijk.

Conclusie

Feitelijk samenwonenden bevinden zich in een juridisch precaire positie wat erfrecht betreft. Zonder actieve stappen — een testament, een beding van aanwas, of de overstap naar wettelijke samenwoning — erft uw partner niets. De gevolgen zijn niet alleen emotioneel maar ook financieel ingrijpend. Neem tijdig contact op met een gespecialiseerde advocaat om uw situatie te bespreken en de juiste maatregelen te treffen. Ons advocatenkantoor helpt u graag verder vanuit elk van onze zes kantoren in Vlaanderen.