Notariële Akte vs. Onderhandse Schenking: Wanneer Welke?

Inleiding

Schenken is een veelvoorkomende manier om vermogen over te dragen, zowel binnen families als daarbuiten. Het kan een strategische zet zijn in het kader van successieplanning, om erfbelasting te minimaliseren of gewoon om dierbaren te ondersteunen. Echter, de manier waarop u een schenking doet, heeft belangrijke juridische en fiscale gevolgen. In België onderscheiden we voornamelijk twee vormen: de notariële akte en de onderhandse schenking (zoals de handgift of de bankgift). Maar wanneer kiest u welke optie? En welke rechten en plichten brengt elke vorm met zich mee? Bij LawBase, met advocatenkantoren verspreid over Vlaanderen, waaronder in Brugge, Gent, Antwerpen (Mortsel), Sint-Niklaas, Tongeren (Limburg) en Leuven, merken we dat hierover vaak veel vragen zijn. Dit artikel duikt dieper in de materie en biedt u een helder juridisch advies.

Wat is een schenking?

Een schenking is een contract waarbij de schenker (degene die geeft) zich dadelijk en onherroepelijk van een zaak ontdoet, ten voordele van de begiftigde (degene die ontvangt), die de schenking aanneemt. Het essentiële kenmerk van een schenking is de animus donandi, oftewel de intentie om te begiftigen, zonder enige tegenprestatie. Dit onderscheidt een schenking van bijvoorbeeld een verkoop of een lening. Het kan gaan om roerende goederen (geld, aandelen, juwelen, kunst) of onroerende goederen (gronden, gebouwen).

Juridisch kader in België

De Belgische wetgeving voorziet verschillende vormen van schenkingen, elk met hun eigen specifieke voorwaarden en gevolgen. Een goed begrip hiervan is cruciaal om latere juridische procedures of discussies te vermijden. Het is dan ook raadzaam om bij complexe situaties altijd juridische hulp in te schakelen.

Relevante wetgeving

De basisregels voor schenkingen zijn vastgelegd in het Burgerlijk Wetboek. Artikel 894 van het Burgerlijk Wetboek definieert de schenking als een akte waarbij de schenker zich dadelijk en onherroepelijk van de geschonken zaak ontdoet, ten voordele van de begiftigde, die ze aanneemt. De wet maakt een onderscheid tussen:

• Schenkingen van onroerende goederen: Deze moeten altijd via een notariële akte gebeuren. Dit is een vormvereiste die op straffe van nietigheid is voorgeschreven. Zonder notariële akte is de schenking van een onroerend goed juridisch gezien nooit tot stand gekomen en kan deze dus gemakkelijk aangevochten worden, bijvoorbeeld door andere erfgenamen.
• Schenkingen van roerende goederen: Hier zijn er meer mogelijkheden. Naast de notariële akte, zijn ook de handgift en de bankgift veelgebruikte methoden.

De notariële akte

Een schenking via notariële akte is de meest formele weg. Deze akte wordt opgesteld door een notaris en moet door alle partijen (schenker en begiftigde) in zijn aanwezigheid worden ondertekend. Voordelen hiervan zijn:

• Rechtszekerheid: De notaris waarborgt de geldigheid van de akte en zorgt voor een correcte registratie. Er is geen discussie mogelijk over de intentie van de schenker of de aanvaarding door de begiftigde.
• Mogelijkheid tot voorwaarden en modaliteiten: In een notariële akte kunnen diverse clausules worden opgenomen, zoals een beding van terugkeer (waarbij de geschonken goederen terugkeren naar de schenker als de begiftigde kinderloos voor de schenker overlijdt), een last (de begiftigde moet een bepaalde prestatie leveren), een verbod tot vervreemding, of een voorbehoud van vruchtgebruik (de schenker behoudt het recht om de inkomsten van het geschonken goed te genieten). Dit maakt de notariële schenking een krachtig instrument voor successieplanning, vaak besproken met een gespecialiseerde advocaat in erfrecht van LawBase in Gent of Leuven.
• Oplossing voor onroerende goederen: Zoals vermeld, is dit de enige geldige manier om onroerende goederen te schenken.
• Registratie en schenkbelasting: Een notariële schenkingsakte moet verplicht worden geregistreerd, wat leidt tot de betaling van schenkbelasting. De tarieven hiervan zijn afhankelijk van de graad van verwantschap en de regio.

De onderhandse schenking (handgift en bankgift)

Voor roerende goederen bestaan er minder formele alternatieven:

• De handgift: Dit is de materiële overhandiging van een roerend goed (bv. juwelen, kunstwerken, contant geld) van de schenker aan de begiftigde, zonder dat hiervoor een geschrift nodig is. Het vereist dus een fysieke overdracht.
• De bankgift: Dit is de overschrijving van geld van de rekening van de schenker naar de rekening van de begiftigde. Dit is de meest populaire vorm voor geldsommen.

Kenmerken van onderhandse schenkingen:

• Geen verplichte registratie: In principe hoeven handgiften en bankgiften niet geregistreerd te worden, waardoor er geen schenkbelasting verschuldigd is. Dit maakt ze fiscaal aantrekkelijk.
• Risico op erfbelasting: Als de schenker binnen drie jaar na de schenking overlijdt (de zogenaamde ‘verdachte periode’), wordt de niet-geregistreerde schenking geacht deel uit te maken van de nalatenschap en is er alsnog erfbelasting op verschuldigd. Deze termijn kan in sommige gevallen tot zeven jaar oplopen. Om dit risico te vermijden, kunnen partijen er alsnog voor kiezen om de bankgift vrijwillig te laten registreren, waardoor er schenkbelasting verschuldigd is, maar de erfbelasting vermeden wordt.
• Minder rechtszekerheid: Omdat er geen notariële akte is, kan het bewijs van de schenking en de intentie tot schenken in de toekomst moeilijker zijn. Een onderhandse akte (pacte adjoint) of bewijs via correspondentie kan hierbij helpen, maar biedt niet dezelfde absolute zekerheid als een notariële akte. Dit kan leiden tot een rechtszaak indien er onenigheid ontstaat.
• Beperkte clausules: Het is moeilijk om complexe voorwaarden te koppelen aan een hand- of bankgift. Bedingen zoals een voorbehoud van vruchtgebruik zijn in principe niet mogelijk zonder notariële akte.

Recente rechtspraak

De rechtspraak over schenkingen is voortdurend in beweging, vooral wat betreft de bewijslast en de geldigheid van onderhandse schenkingen. Zo zijn er recentelijk uitspraken geweest die de noodzaak benadrukken van een duidelijke intentie tot schenken (animus donandi) en de onherroepelijkheid van de overdracht. Bijvoorbeeld, een overschrijving met een vermelding als 'lening' maar met een verborgen schenkingsintentie, kan door de rechtbank alsnog als een schenking worden gekwalificeerd, met alle fiscale gevolgen van dien. De discussie over de geldigheid van een bankgift zonder begeleidende documenten blijft ook een punt van aandacht, waarbij de omstandigheden van de overdracht cruciaal zijn. Een advocaat van LawBase in Sint-Niklaas of Tongeren kan u hierover specifieke voorbeelden uit de praktijk geven en u bijstaan bij een eventuele juridische procedure.

Praktische gevolgen

De keuze tussen een notariële akte en een onderhandse schenking heeft vergaande praktische gevolgen:

• Fiscale planning: De schenkbelasting op roerende goederen via notariële akte is in Vlaanderen doorgaans 3% in rechte lijn en tussen partners, en 7% in alle andere gevallen. Dit in tegenstelling tot de erfbelasting die veel hoger kan oplopen (tot 27% in rechte lijn en 55% tussen derden). Een geregistreerde schenking kan dus aanzienlijke besparingen opleveren.
• Conflicten vermijden: Een notariële akte biedt maximale duidelijkheid en voorkomt discussies achteraf tussen erfgenamen. Een onderhandse schenking, zonder de juiste bewijsstukken, kan aanleiding geven tot een rechtszaak over de kwalificatie van de overdracht (schenking, lening, betaling voor diensten?) en de verrekening ervan in de nalatenschap. Een advocaat gespecialiseerd in erfrecht kan u helpen deze conflicten te vermijden.
• Bescherming van de schenker: Met een notariële akte kunnen voorwaarden worden opgenomen die de schenker beschermen, zoals een last of een voorbehoud van vruchtgebruik. Dit is bijzonder relevant bij schenkingen van bijvoorbeeld een woning, waarbij de schenker er zeker van wil zijn dat hij er kan blijven wonen.
• Gelijkheid van erfgenamen: Een schenking kan ingebracht moeten worden in de nalatenschap (inbreng) om de gelijkheid tussen erfgenamen te herstellen. De kwalificatie en de waarde van de schenking zijn hierbij van belang.

Wat kunt u doen?

Voordat u overgaat tot een schenking, is het essentieel om een weloverwogen beslissing te nemen. Volg deze stappen:

1. Bepaal uw doel: Wat wilt u bereiken met de schenking? Fiscale optimalisatie, ondersteuning van een familielid, vermogensoverdracht?
2. Identificeer het goed: Gaat het om roerende of onroerende goederen? Dit is bepalend voor de mogelijke vormen van schenking.
3. Overweeg de fiscale gevolgen: Bereken de mogelijke schenk- en erfbelasting in beide scenario's. Houd rekening met de driejarige termijn voor niet-geregistreerde schenkingen.
4. Denk na over voorwaarden: Wilt u bepaalde voorwaarden of lasten opleggen aan de begiftigde? Zo ja, dan is een notariële akte vaak de enige optie.
5. Verzamel bewijzen (bij onderhandse schenking): Als u kiest voor een hand- of bankgift, zorg dan voor sluitende bewijzen van de schenkingsintentie, zoals een pacte adjoint of een e-mailwisseling.
6. Raadpleeg een expert: Schakel altijd een gespecialiseerde advocaat in voor juridisch advies. Een advocaat kan u helpen bij het opstellen van de juiste documenten, het inschatten van de risico's en het plannen van uw successie.

Hulp nodig? LawBase staat klaar

Het navigeren door de complexiteit van schenkingen en successieplanning kan een uitdaging zijn. De keuze tussen een notariële akte en een onderhandse schenking hangt af van uw specifieke situatie, de aard van de geschonken goederen en uw persoonlijke doelstellingen. Een verkeerde aanpak kan leiden tot ongewenste fiscale gevolgen of langdurige juridische procedures met andere erfgenamen.

Bij LawBase begrijpen we de nuances van het erfrecht en bieden we u deskundig juridisch advies op maat. Of u nu een schenking wilt doen of een geschil heeft over een eerdere schenking, onze advocaten staan voor u klaar. Wij kunnen u begeleiden bij het opstellen van de juiste documenten, het inschatten van de risico's en het optimaliseren van uw successieplanning. Neem gerust contact op voor een gratis consultatie of een eerste kennismakingsgesprek. U vindt onze advocatenkantoren in Brugge, Gent, Antwerpen (Mortsel), Sint-Niklaas, Tongeren (Limburg) en Leuven. Wij helpen u graag verder met al uw vragen over schenkingen en erfrecht, zodat u met een gerust hart uw vermogen kunt overdragen.