Mondelinge aannemingsovereenkomst in regie: bewijs van de uren

Relevante Juridische Tools

De feiten

Eind 2018 sloot een aannemer (een commanditaire vennootschap) een mondelinge aannemingsovereenkomst met een vennootschap die een restaurant-hotel uitbaatte. Het ging om renovatiewerken. Partijen spraken af dat de werken in regie zouden worden gefactureerd aan 45 euro per uur. Een schriftelijk contract was er niet.

De aannemer voerde de werken uit van 15 oktober tot 2 december 2018. Wat begon als een relatief beperkte opdracht, groeide uit tot een algemeen renovatiewerk, met onder meer elektriciteits- en sanitaire werken, tegel- en schrijnwerk en de plaatsing van parket en laminaat. De aannemer stuurde een voorschotfactuur van 10.000 euro en een eindfactuur van 19.138,37 euro. Volgens het detail van de eindfactuur werden 489,50 werkuren aan 45 euro per uur aangerekend, naast 7.110,87 euro aan materialen.

Op 14 januari 2019 maande de aannemer tot betaling aan. De coördinator van de bouwheer protesteerde de afrekening nog dezelfde dag. Later betwistte de bouwheer het aantal uren en beweerde hij twee keer cash te hebben betaald (600 en 800 euro), wat de aannemer ontkende. Na overleg volgden enkel twee deelbetalingen van 1.000 euro (9 april 2019) en 2.000 euro (24 april 2019). De aannemer dagvaardde op 11 oktober 2019. Bij tussenvonnis van 21 november 2019 stelde de rechtbank een gerechtsdeskundige aan, die zijn eindverslag op 11 september 2020 neerlegde.

Lopende de procedure verkocht de bouwheer zijn handelsfonds aan een andere vennootschap. De aannemer stelde daarop ook een pauliaanse vordering in om die overdracht niet tegenstelbaar te laten verklaren.

De rechtsvraag

Hoe bewijst een aannemer de omvang van zijn werken en het aantal gepresteerde uren wanneer de aannemingsovereenkomst enkel mondeling werd gesloten en de werken in regie werden uitgevoerd? En wie draagt het risico wanneer niet duidelijk is aan wie tijdverlies op de werf te wijten is?

Wat zegt de wet?

Welk bewijsrecht gold?

Het vonnis dateert van 16 februari 2021, dus van na de inwerkingtreding van boek 8 “Bewijs” van het Burgerlijk Wetboek op 1 november 2020. De overeenkomst en de werken dateren echter van 2018. Voor het bewijs van overeenkomsten die vóór 1 november 2020 werden gesloten, wordt doorgaans aangenomen dat het oude bewijsrecht blijft gelden. Het vonnis noemt zelf geen bewijsartikel, maar past de klassieke bewijslastregel toe: wie een vergoeding vordert voor betwiste prestaties, moet die prestaties bewijzen. Artikel 870 van het Gerechtelijk Wetboek bepaalt dat iedere partij het bewijs moet leveren van de feiten die zij aanvoert, onverminderd artikel 8.4, lid 5 BW.

Vandaag staat de bewijslastregel in artikel 8.4 BW: “Hij die meent een ander in rechte te kunnen aanspreken, moet de rechtshandelingen of feiten bewijzen die daaraan ten grondslag liggen.” Hetzelfde artikel voegt eraan toe dat alle partijen moeten meewerken aan de bewijsvoering en dat bij twijfel wie moet bewijzen in het ongelijk wordt gesteld, tenzij de wet anders bepaalt.

Voor geschillen tussen ondernemingen geldt vandaag bovendien artikel 8.11, § 1 BW: bewijs kan tussen of tegen ondernemingen “worden geleverd door alle bewijsmiddelen, behalve in de uitzonderingen die vastgesteld zijn voor bijzondere gevallen”. Die regel geldt niet voor natuurlijke personen die een onderneming uitoefenen wanneer het gaat om rechtshandelingen die kennelijk vreemd zijn aan hun onderneming. Een mondeling contract is dus niet waardeloos, maar de aannemer moet zijn prestaties wel op een andere manier aantonen, bijvoorbeeld met een urenregister, werfverslagen, e-mails of een deskundigenonderzoek.

Toerekening van deelbetalingen

De rechtbank bracht de deelbetalingen in mindering “overeenkomstig artikel 1254 van het burgerlijk Wetboek”. Sinds 1 januari 2023 bepaalt artikel 5.210 BW dat de schuldenaar zonder toestemming van de schuldeiser een betaling niet eerst op het kapitaal mag toerekenen vóór de rentetermijnen of de interest. Een betaling op kapitaal en interest waarmee de gehele schuld niet is gekweten, wordt in de eerste plaats op de interest toegerekend.

Pauliaanse vordering

De pauliaanse vordering staat vandaag in artikel 5.243 BW. Een schuldeiser kan in eigen naam opkomen tegen rechtshandelingen van zijn schuldenaar die gesteld zijn met bedrieglijke miskenning van zijn verhaalsrechten, op voorwaarde dat de schuldvordering vóór de aangevochten rechtshandeling is ontstaan. Bij een rechtshandeling onder bezwarende titel moet de schuldeiser bovendien bewijzen dat de derde wist of behoorde te weten dat de handeling de schuldeisers van de schuldenaar zou benadelen. De vordering leidt “tot de niet-tegenwerpelijkheid van de rechtshandeling aan de schuldeiser”.

De beslissing van de rechtbank

Werkuren: 11 uur geschrapt, 10 uur behouden

De deskundige had de uren uit het register van de aannemer getoetst aan de werken ter plaatse en kwam uit op 491 uur. Hij trok daarvan 21 uur af: 11 uur voor uren in de loods of het atelier zonder vermelding van de werf, en 10 uur als forfaitaire aftrek voor verloren tijd.

De rechtbank volgde de eerste aftrek. De aannemer kon voor die uren niet aantonen dat ze voor deze bouwheer waren gepresteerd. Omdat het aan de aannemer toekwam haar betwiste prestaties te bewijzen en zij daarvan onvoldoende bewijs leverde, “kan geen vergoeding worden toegekend voor deze 11 werkuren”, aldus de rechtbank.

De tweede aftrek volgde de rechtbank niet. De deskundige had zelf geschreven: “Het is echter moeilijk uit te maken of dit zou veroorzaakt zijn door eiseres of door verzoeken van verweerster”. Omdat niet was aangetoond dat het tijdverlies aan de aannemer te wijten was, weerhield de rechtbank de aftrek niet. Zo bleven 480 uur aan 45 euro over, of 21.600 euro. Voor de stelling van de bouwheer dat werkuren van zijn eigen coördinator zouden zijn aangerekend, vond de rechtbank geen enkel bewijs.

Materialen, cashbetalingen en schadebeding

Voor de materialen volgde de rechtbank de deskundige: 6.877,75 euro, rekening houdend met een door de aannemer toegekende korting, omdat een overeenkomst tot het verstrekken van korting moet worden uitgevoerd. De hoofdsom kwam zo op 28.477,75 euro, iets meer dan de 28.027,75 euro die de deskundige had berekend.

De beweerde cashbetalingen werden niet bewezen en dus niet in mindering gebracht. Hier speelde de bewijslast in het nadeel van de bouwheer: wie beweert betaald te hebben, moet dat bewijzen. De twee bewezen deelbetalingen van samen 3.000 euro werden wel in mindering gebracht.

De aannemer kreeg daarnaast een forfaitaire schadevergoeding van 2.847,78 euro op grond van het herleide schadebeding, gelijk aan 10 % van de hoofdsom (met een minimum van 40 euro en een maximum van 3.000 euro). Op de hoofdsom kende de rechtbank moratoire interesten toe aan de rentevoet van de wet van 2 augustus 2002 (betalingsachterstand bij handelstransacties): op 10.000 euro vanaf 5 december 2018 en op 18.477,75 euro vanaf 7 januari 2019. Op de schadevergoeding liepen enkel gerechtelijke interesten vanaf de dagvaarding, aan de rentevoet van de wet van 5 mei 1865.

Pauliaanse vordering afgewezen

De pauliaanse vordering werd afgewezen. De aannemer had ze alleen tegen haar schuldenaar ingesteld, terwijl ze volgens de rechtbank moest worden ingesteld tegen de derde medecontractant van de schuldenaar, hier de koper van het handelsfonds. Een vordering tegen de schuldenaar alleen “heeft geen enkele zin”, aldus de rechtbank. Ze ging daarom niet verder in op de argumenten over de verkoop.

Kosten

De bouwheer werd als in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen: 247,73 euro dagvaardingskosten, 165 euro rolrecht en de basisrechtsplegingsvergoeding van 2.400 euro. De vraag van de aannemer om de maximale rechtsplegingsvergoeding toe te kennen, werd afgewezen: ook al had de deskundige de vordering nagenoeg integraal bevestigd, er was volgens de rechtbank geen kennelijk onredelijke situatie in de zin van artikel 1022, derde lid Ger.W. De bouwheer moet ook de kosten van het deskundigenonderzoek dragen, in totaal 5.743,14 euro.

Analyse en betekenis voor de praktijk

Het vonnis bevestigt dat een mondelinge aannemingsovereenkomst in regie afdwingbaar is, maar dat de aannemer het risico draagt van alles wat hij niet kan staven. Wat hier het verschil maakte, was het urenregister. Omdat de aannemer zijn uren bijhield en de deskundige die uren kon toetsen aan de uitgevoerde werken, bleef het grootste deel van de factuur overeind. Alleen de uren zonder duidelijke link met de werf sneuvelden.

Het vonnis toont ook dat de bewijslast in twee richtingen werkt. De aannemer moest zijn betwiste uren bewijzen, maar de bouwheer moest zijn beweerde cashbetalingen bewijzen. Een forfaitaire aftrek voor verloren tijd houdt geen stand wanneer niet vaststaat aan wie dat tijdverlies te wijten is.

De deskundige gaf partijen zelf een duidelijke les mee: zij namen een risico door een dergelijk omvangrijke opdracht louter op basis van een mondelinge regieafspraak toe te vertrouwen en aan te nemen. Concrete schriftelijke afspraken hadden volgens hem meer houvast geboden.

Wat de pauliaanse vordering betreft, is de les procedureel: wie een verkoop door zijn schuldenaar wil aanvechten, moet ook de koper in het geding betrekken. Over het schadebeding en de interesten bij onbetaalde facturen tussen ondernemingen leest u meer in onze analyse over de standaardmatiging van het schadebeding bij een onbetaalde B2B-factuur. Over de bewijswaarde van facturen en e-mails verscheen ook een analyse over een factuur die geen bewijs levert, terwijl een e-mail dat wel doet.

Praktische tips

• Leg de afspraak schriftelijk vast. Ook een korte e-mail met het uurtarief, de omschrijving van de opdracht en de afspraak over materialen en kortingen maakt het bewijs later veel eenvoudiger.
• Houd een gedetailleerd urenregister bij. Vermeld per dag wie waar werkte en aan welke werken. Uren in de loods of het atelier moeten duidelijk aan de juiste werf gekoppeld worden.
• Meld uitbreidingen van de opdracht. Wanneer een beperkte opdracht uitgroeit tot een algemene renovatie, bevestig die uitbreiding dan schriftelijk.
• Betaal niet cash zonder bewijs. Wie beweert betaald te hebben, moet dat bewijzen. Kan u een cashbetaling niet bewijzen, dan wordt ze niet in mindering gebracht, zoals in deze zaak.
• Protesteer tijdig en gemotiveerd. Tussen ondernemingen levert een aanvaarde of niet binnen een redelijke termijn betwiste factuur vandaag, behoudens tegenbewijs, bewijs op tegen de onderneming die ze ontving (art. 8.11, § 4 BW).
• Betrek de koper bij een pauliaanse vordering. Wie een overdracht door zijn schuldenaar wil laten verklaren als niet tegenstelbaar, stelt de vordering ook in tegen de derde die het goed verwierf.

Gerelateerde Zaken