Gemeenschappelijk testament tussen echtgenoten
Geschreven door een LawBase expert
Advocaat – Vennoot bij LawBase
Peter-Jan is gespecialiseerd in verkeersrecht, vastgoedrecht en erfrecht. Hij staat cliënten bij met praktisch juridisch advies en een persoonlijke aanpak.
Meer over ons teamHulp nodig bij uw situatie?
Persoonlijk advies van een advocaat.
Kunnen echtgenoten samen één testament maken? Ontdek wat in België kan, wat verboden is en welke alternatieven bestaan voor een sluitende successieplanning.
Inleiding
Veel echtgenoten willen hun nalatenschap samen regelen. Dat is begrijpelijk: u bouwt samen een vermogen op, u deelt een gezinswoning, u wil de langstlevende beschermen en u wil conflicten tussen kinderen of andere erfgenamen vermijden. In de praktijk horen advocaten en notarissen daarom vaak de vraag of echtgenoten één gemeenschappelijk testament kunnen opstellen, bijvoorbeeld één document waarin beide partners elkaar alles nalaten.
Het korte antwoord is genuanceerd. Echtgenoten kunnen in België niet zomaar samen één en hetzelfde testament maken in één akte. Het Belgische erfrecht vertrekt nog altijd van het testament als een persoonlijke, eenzijdige en herroepbare wilsbeschikking. Dat betekent niet dat echtgenoten niets samen kunnen plannen. Er bestaan verschillende veilige mogelijkheden: twee afzonderlijke testamenten, een wijziging van het huwelijkscontract, een keuzebeding, schenkingen, levensverzekeringen, een erfovereenkomst of een bredere successieplanning.
Het verschil tussen een ongeldig gemeenschappelijk testament en twee correct opgestelde spiegeltestamenten is in de praktijk groot. Een fout document kan na het overlijden leiden tot discussie, bankblokkeringen, fiscale verrassingen, een juridische procedure voor de rechtbank of zelfs het volledig mislopen van de beoogde bescherming van de langstlevende echtgenoot. Voor echtgenoten met kinderen uit een eerdere relatie, een onderneming, buitenlands vermogen of een woning in Vlaanderen of Brussel is juridisch advies dus geen luxe.
In dit artikel legt LawBase uit wat een gemeenschappelijk testament tussen echtgenoten precies is, waarom de Belgische wetgeving daarmee voorzichtig omgaat en welke alternatieven wel bruikbaar zijn. Voor een bredere bespreking van nalatenschappen kunt u ook terecht op onze pagina over erfrecht.
Wat is een gemeenschappelijk testament tussen echtgenoten?
Met een gemeenschappelijk testament bedoelen mensen meestal één document dat door beide echtgenoten wordt ondertekend en waarin zij samen hun laatste wil vastleggen. Typische formuleringen zijn bijvoorbeeld: wij laten alles na aan de langstlevende, na het tweede overlijden gaat alles naar de kinderen, of wij willen dat ons vermogen gelijk wordt verdeeld onder onze kinderen en kleinkinderen.
Het probleem is dat een testament juridisch geen contract is tussen echtgenoten. Een testament is een persoonlijke verklaring van één persoon over wat er met zijn of haar vermogen moet gebeuren na overlijden. Die verklaring moet in beginsel afzonderlijk kunnen worden herroepen. Als twee personen hun laatste wil in één akte vermengen, ontstaat het risico dat de ene echtgenoot gebonden lijkt door de wil van de andere. Dat botst met de herroepbaarheid van het testament.
Een voorbeeld maakt dit duidelijk. Stel dat Marc en Els uit Gent samen één document schrijven en ondertekenen: bij het eerste overlijden erft de langstlevende alles, bij het tweede overlijden erven de twee kinderen elk de helft. Enkele jaren later krijgt Marc ruzie met één kind en wil hij zijn testament wijzigen. Kan hij dat alleen? Moet Els daarmee akkoord gaan? Wat als Els wil vasthouden aan de oorspronkelijke tekst? Net om dat soort onzekerheid te vermijden, verbiedt de wet een gezamenlijk testament in één akte.
Dat betekent niet dat echtgenoten geen gelijklopende wensen mogen hebben. Zij kunnen elk afzonderlijk een testament maken met dezelfde of vergelijkbare inhoud. Men spreekt dan vaak over spiegeltestamenten of wederkerige testamenten. Die moeten wel juridisch elk op zichzelf bestaan: elk testament is afzonderlijk opgesteld, afzonderlijk gedateerd, afzonderlijk ondertekend en afzonderlijk herroepbaar.
Belangrijk is ook het onderscheid tussen een testament en een huwelijkscontract. Een testament werkt pas bij overlijden en blijft in principe eenzijdig wijzigbaar. Een huwelijkscontract regelt het huwelijksvermogensstelsel en kan, onder bepaalde voorwaarden, de bescherming van de langstlevende echtgenoot versterken. Denk aan een keuzebeding in een gemeenschapsstelsel of aan afspraken over eigen en gemeenschappelijk vermogen. Een huwelijkscontract vereist tussenkomst van een notaris en heeft andere gevolgen dan een testament.
Voor echtgenoten die vooral de langstlevende willen beschermen, is het nuttig om eerst te bekijken wat de wet al automatisch voorziet. De langstlevende echtgenoot heeft in het Belgische erfrecht een sterke wettelijke positie. Hoe die bescherming precies werkt, leest u uitgebreider in ons artikel over de wettelijke bescherming van de langstlevende echtgenoot.
Simuleer uw erfenis
Bereken de verdeling van een nalatenschap en de bijbehorende erfbelasting.
Juridisch kader in België
Relevante wetgeving
Het erfrecht is in België hoofdzakelijk federaal geregeld in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek. Dat boek bevat de regels over nalatenschappen, giften en testamenten. De fiscale behandeling van een erfenis verschilt wel per gewest. Voor inwoners van Vlaanderen gelden Vlaamse regels inzake erfbelasting, terwijl Brussel en Wallonië eigen regels hanteren. De vraag of een testament geldig is, is dus niet hetzelfde als de vraag hoeveel erfbelasting verschuldigd is.
De kernregel is dat een testament een persoonlijke akte is. Een testament door twee of meer personen in één en dezelfde akte is in België niet de veilige weg en kan aanleiding geven tot nietigheid of betwisting. Wie als echtpaar één gezamenlijk document opstelt, loopt dus het risico dat het document na overlijden niet het gewenste effect heeft. Dat risico is bijzonder groot wanneer erfgenamen het niet eens zijn, bijvoorbeeld in een nieuw samengesteld gezin.
De wet erkent verschillende testamentvormen. Een eigenhandig testament moet volledig met de hand worden geschreven door de testator, gedateerd en ondertekend. Een notarieel testament wordt verleden voor een notaris volgens de wettelijke vormvereisten. Daarnaast bestaan er ook bijzondere vormen, onder meer in internationale context, maar die vragen gespecialiseerde begeleiding. In elk geval moet de wilsbeschikking duidelijk aan één testator kunnen worden toegerekend.
Twee afzonderlijke testamenten tussen echtgenoten zijn wel mogelijk. Echtgenoten kunnen elk apart bepalen dat zij de langstlevende willen bevoordelen, bijvoorbeeld door een groter vruchtgebruik, een legaat van bepaalde goederen of een regeling voor de gezinswoning. Maar elk van beide testamenten blijft herroepbaar. Als één echtgenoot later een ander testament maakt, kan dat eerdere testament geheel of gedeeltelijk verdwijnen. Meer daarover vindt u in ons artikel over een testament herroepen of wijzigen.
Ook de reserve van bepaalde erfgenamen speelt een belangrijke rol. Kinderen hebben samen recht op een voorbehouden deel van de nalatenschap. De langstlevende echtgenoot heeft eveneens een wettelijke bescherming, vooral rond het vruchtgebruik op de gezinswoning en de huisraad. Een testament dat te ver gaat en de reservataire rechten schendt, is niet automatisch praktisch uitvoerbaar zonder discussie. Benadeelde erfgenamen kunnen optreden en inkorting vragen. De techniek van inbreng en inkorting komt uitvoerig aan bod in ons artikel over inbreng en inkorting bij de verdeling tussen erfgenamen.
Naast testamenten bestaan er erfovereenkomsten. Sinds de hervorming van het erfrecht zijn bepaalde erfovereenkomsten mogelijk, maar zij zijn strikt geregeld en vereisen doorgaans notariële begeleiding. Ze kunnen nuttig zijn wanneer ouders en kinderen op voorhand duidelijkheid willen over schenkingen, waarderingen of familiale afspraken. Een gewone onderhandse overeenkomst waarin kinderen beloven later niets te betwisten, volstaat meestal niet als sluitende successieplanning. Lees hierover ook ons overzicht van wat sinds 2018 mogelijk is met erfovereenkomsten.
Hoe beoordeelt de rechter dit?
Wanneer een testament wordt betwist, kijkt de rechter niet alleen naar de bedoeling van de overledene, maar ook naar de wettelijke vormvereisten. In een rechtszaak over een vermeend gemeenschappelijk testament zal de rechtbank nagaan of er sprake is van één gezamenlijke akte door meerdere personen, of van twee voldoende afzonderlijke testamenten. De vorm van het document, de handschriften, de datum, de ondertekening en de bewoordingen kunnen daarbij doorslaggevend zijn.
De rechter onderzoekt ook of de testator bekwaam was, of er sprake was van vrije wil en of er geen ongeoorloofde druk werd uitgeoefend. Dat speelt vooral bij oudere of zorgbehoevende personen, of wanneer één kind of één nieuwe partner sterk betrokken was bij de opmaak van het document. Wie een testament betwist, moet zijn argumenten kunnen bewijzen. Vermoedens, familiale frustratie of het gevoel dat de verdeling oneerlijk is, volstaan niet altijd.
Bij echtgenoten komt daar een extra gevoeligheid bij. Als een document lijkt op een onderlinge afspraak waarbij de ene echtgenoot niet meer vrij zou zijn om later anders te beschikken, kan dat problematisch zijn. De rechter zal dan eerder teruggrijpen naar de basisregel dat een testament persoonlijk en herroepbaar moet blijven. Een document dat praktisch functioneert als een bindend contract over toekomstige nalatenschappen, zonder de vorm en waarborgen van een toegelaten erfovereenkomst, is riskant.
Ook de inhoud wordt getoetst. Zelfs wanneer elk testament formeel geldig is, kan de uitvoering botsen met reservataire rechten, eerdere schenkingen, huwelijksvermogensrechtelijke clausules of fiscale gevolgen. De rechtbank kan moeten beoordelen welke goederen tot de nalatenschap behoren, welke goederen al aan de langstlevende toekomen via het huwelijksvermogensstelsel en welke aanspraken kinderen of andere erfgenamen behouden.
De beoordeling is dus sterk feitelijk. Een advocaat zal eerst het document zelf onderzoeken, vervolgens het huwelijksstelsel, de samenstelling van het vermogen, de familiale situatie, eerdere schenkingen en eventuele buitenlandse elementen. Pas daarna kan worden ingeschat of een juridische procedure zinvol is, of dat een minnelijke oplossing meer aangewezen is.
Praktische gevolgen
De belangrijkste praktische les is eenvoudig: onderteken als echtgenoten niet samen één testamentair document in de veronderstelling dat dit de veiligste oplossing is. Wat familiaal logisch lijkt, kan juridisch net kwetsbaar zijn. Zeker bij nalatenschappen met een woning, spaargeld, een beleggingsportefeuille, een levensverzekering of een onderneming kan een vormfout grote financiële gevolgen hebben.
Een eerste gevolg is onzekerheid voor de langstlevende echtgenoot. Als het gemeenschappelijk testament wordt betwist, kan de afwikkeling van de nalatenschap vertragen. Banken kunnen voorzichtig blijven, erfgenamen kunnen weigeren mee te tekenen, de notaris kan bijkomende standpunten vragen en de zaak kan uiteindelijk voor de rechtbank belanden. De langstlevende, die men net wilde beschermen, komt dan in een juridische procedure terecht.
Een tweede gevolg is fiscale onzekerheid. De erfbelasting wordt niet alleen bepaald door de tekst van het testament, maar ook door de kwalificatie van goederen, het huwelijksstelsel, de woonplaats van de overledene en de verwantschap tussen erfgenamen en legatarissen. Vlaanderen, Brussel en Wallonië hanteren niet identieke regels. Een regeling die burgerrechtelijk werkt, kan fiscaal minder voordelig zijn dan gedacht. Omgekeerd kan een goed gekozen combinatie van huwelijkscontract, schenking en testament een betere uitkomst geven. Voor de gewestelijke verschillen verwijzen we naar ons artikel over erfbelasting in Vlaanderen, Brussel en Wallonië.
Een derde gevolg heeft te maken met kinderen. Bij gemeenschappelijke kinderen willen echtgenoten vaak dat alles eerst naar de langstlevende gaat en pas daarna naar de kinderen. Dat kan in bepaalde mate, maar de wettelijke reserve van kinderen blijft een aandachtspunt. In nieuw samengestelde gezinnen is de situatie nog gevoeliger. Kinderen uit een vorige relatie kunnen vrezen dat vermogen definitief verschuift naar de nieuwe partner of naar diens familie. De langstlevende kan op zijn beurt zekerheid willen over de gezinswoning en levensstandaard. Een eenvoudige standaardformule is dan zelden voldoende.
Een vierde gevolg betreft de herroepbaarheid. Twee spiegeltestamenten geven geen garantie dat beide echtgenoten hun testament altijd gelijk houden. De ene echtgenoot kan later een nieuw testament maken zonder de andere daarvan op de hoogte te brengen. Dat is juridisch mogelijk, maar kan moreel of familiaal als onrechtvaardig worden ervaren. Wie echte wederzijdse zekerheid wil, moet nagaan of een huwelijkscontract, een beding van aanwas, een schenking of een toegelaten erfovereenkomst beter past.
Een vijfde praktisch punt is bewijs. Een eigenhandig testament dat thuis in een lade ligt, kan verloren gaan, beschadigd raken of pas laat worden gevonden. Een notarieel testament wordt geregistreerd in het Centraal Register van Testamenten, zodat na overlijden kan worden nagegaan of er een testament bestaat. De inhoud wordt niet publiek gemaakt, maar het bestaan ervan kan wel worden opgespoord. Wordt na overlijden een onverwacht document gevonden, dan is het verstandig om onmiddellijk juridisch advies in te winnen. Zie ook ons artikel over een verborgen testament en de juridische stappen daarna.
Tot slot is er de emotionele impact. Nalatenschappen brengen vaak oude familiale spanningen naar boven. Een onduidelijk of ongeldig testament kan leiden tot verwijten, wantrouwen en jarenlange procedures. Duidelijke documenten, opgesteld met juridisch advies, verminderen de kans op conflicten aanzienlijk.
Wat kunt u doen?
Wie als echtgenoten samen wil plannen, begint best niet met het kopiëren van een modeldocument van het internet. Een goed stappenplan vertrekt van uw gezinssituatie, uw vermogen en uw doelstellingen. De volgende aanpak is in de praktijk vaak nuttig.
Stap 1: breng uw vermogen en huwelijksstelsel in kaart. Noteer welke goederen eigen zijn en welke gemeenschappelijk zijn. Denk aan de gezinswoning, tweede verblijven, spaarrekeningen, effectenrekeningen, vennootschapsaandelen, levensverzekeringen, schulden en eerdere schenkingen. Het maakt een groot verschil of u gehuwd bent onder het wettelijk stelsel, met scheiding van goederen of met een aangepast huwelijkscontract.
Stap 2: bepaal wat u precies wil beschermen. Wilt u vooral dat de langstlevende in de woning kan blijven wonen? Wilt u vermijden dat kinderen onmiddellijk hun deel opeisen? Wilt u stiefkinderen of pluskinderen betrekken? Wilt u een goed doel begunstigen? Wilt u fiscale optimalisatie, familiale vrede of controle over een onderneming? Elk doel vraagt een andere techniek.
Stap 3: gebruik geen gemeenschappelijk testament in één akte. Als u testamentair wil werken, maak dan elk een afzonderlijk testament. Laat de tekst juridisch nalezen. Bij belangrijke vermogens of complexe familiesituaties is een notarieel testament vaak aangewezen. Het kost meer dan een eigenhandig document, maar biedt meer zekerheid over vorm, bewaring en uitvoering.
Stap 4: onderzoek alternatieven naast het testament. Een huwelijkscontract met een keuzebeding kan de langstlevende echtgenoot veel flexibiliteit geven. Schenkingen kunnen nuttig zijn om vermogen tijdens het leven te verschuiven, al moeten reserve, bewijs en fiscale regels worden gerespecteerd. Een levensverzekering kan een begunstigde aanwijzen, maar moet correct worden afgestemd op het erfrecht en de erfbelasting. Voor schenkingsplanning leest u meer in ons artikel over successierechten optimaliseren via schenkingsplanning.
Stap 5: denk aan onbekende of moderne vermogensbestanddelen. Digitale rekeningen, cryptomunten, buitenlandse bankrekeningen en online accounts worden vaak vergeten. Toch kunnen ze belangrijk zijn bij de afwikkeling van een nalatenschap. Zorg voor een veilige inventaris, zonder wachtwoorden roekeloos te delen. Voor digitale aspecten kunt u ons artikel over digitale nalatenschap en online accounts raadplegen.
Stap 6: bespreek de planning tijdig. Een testament opstellen vlak voor een ziekenhuisopname of in een conflictsituatie verhoogt het risico op betwisting. Plan op een rustig moment, wanneer beide echtgenoten wilsbekwaam zijn en vrij kunnen beslissen. Bij twijfel over druk of beïnvloeding is afzonderlijk juridisch advies voor elke betrokkene soms verstandig.
Stap 7: laat uw planning periodiek herbekijken. Een geboorte, overlijden, echtscheiding, aankoop van vastgoed, verhuis naar Brussel of het buitenland, verkoop van een onderneming of wijziging in de wetgeving kan uw successieplanning beïnvloeden. Wat tien jaar geleden passend was, is vandaag misschien onvolledig.
Een advocaat kan helpen om de juridische risico's te analyseren, de rechten en plichten van elke erfgenaam toe te lichten en conflicten te voorkomen of op te lossen. Bij betwisting kan een advocaat ook optreden in onderhandelingen, bij de notaris of in een procedure voor de rechtbank.
Lees ook
- Langstlevende echtgenoot en erfrecht: wettelijke bescherming
- Testament herroepen of wijzigen: juridische vereisten
- Erfovereenkomsten: wat is er sinds 2018 mogelijk?
Hulp nodig? LawBase staat klaar
Twijfelt u of uw bestaande testament geldig is? Wilt u als echtgenoten de langstlevende beter beschermen? Of vreest u discussie met kinderen, stiefkinderen of andere erfgenamen? Dan is het verstandig om tijdig een advocaat te raadplegen. Een correcte planning voorkomt vaak een latere rechtszaak en geeft duidelijkheid over uw rechten, plichten en mogelijkheden.
LawBase helpt cliënten in heel Vlaanderen en Brussel met juridisch advies over testamenten, nalatenschappen, huwelijksvermogensrecht, erfbelasting en betwistingen tussen erfgenamen. Vanuit onze kantoren in Brugge, Gent, Antwerpen, Sint-Niklaas, Tongeren en Leuven bekijken wij samen met u welke oplossing past bij uw gezin en vermogen. Wij werken praktisch: eerst de feiten, daarna de juridische analyse, vervolgens een duidelijk actieplan.
U kunt een telefonisch gesprek van 15 minuten plannen aan € 24,20 incl. btw, een videocall van 30 minuten aan € 60,50 incl. btw of een consultatie op kantoor van 60 minuten aan € 90,75 incl. btw. Neem contact op via LawBase contact of bekijk onze kantoren per stad, bijvoorbeeld via LawBase in Gent, LawBase in Brugge of LawBase in Antwerpen. Heeft u een advocaat nodig voor een nalatenschap of testament, dan staan wij klaar om u gericht verder te helpen.
Hulp nodig bij uw situatie?
Persoonlijk advies van een advocaat.
Wettelijk Kader
Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:
- •
- •Burgerlijk Wetboek (nieuw)(Boek 4)
Erfenissen, schenkingen en testamenten — van toepassing op nalatenschappen opengevallen vanaf 1 juli 2022
- •
Veelgestelde vragen
Handige Tools
Gebruik onze gratis tools om direct inzicht te krijgen in uw situatie:
Meer over Erfrecht
Begeleiding bij nalatenschappen, testamenten en erfgeschillen.
Mijn Dossier Beoordelen
Ontvang direct inzicht in uw zaak, een plan van aanpak en een kostenindicatie.
Gerelateerde Artikelen
Testament herroepen of wijzigen: juridische vereisten
Verborgen Testament Gevonden: Juridische Stappen
Erfenis aanvaarden of verwerpen: de drie keuzes uitgelegd
Verklaring van erfrecht: wanneer nodig?
Erfgenaam opsporen: onbekende erfgenamen in België