Gezamenlijke lening terugvorderen na relatiebreuk: ex betaalt de helft

De feiten

Een man en een vrouw hadden een feitelijke relatie. Op 27 juli 2011 sloten zij samen, allebei als ontlener, een kredietovereenkomst (een zogenaamd flexbudget) bij een bank voor een ontleend bedrag van 2.500,00 euro. Het totaal terug te betalen bedrag beliep 2.759,51 euro. Elk van hen ondertekende het contract met de handgeschreven vermelding "gelezen en goedgekeurd voor 2.500,00 euro op krediet." De relatie kwam in juni 2014 ten einde.

Met betalingsoverzichten over de periode van 2016 tot 2018 toonde de man aan dat hij het krediet alleen had afbetaald tegenover de bank. Na een ingebrekestelling van 5 september 2018 liet hij zijn ex-partner op 23 januari 2019 dagvaarden voor de vrederechter.

Na een uitbreiding van zijn vordering in de loop van het geding vorderde hij in hoofdorde 1.272,79 euro, de helft van het debetsaldo van 2.545,58 euro dat de kredietrekening volgens hem op 21 juni 2014, bij het einde van de relatie, vertoonde. In ondergeschikte orde vroeg hij 1.131,47 euro: de helft van de 2.262,94 euro die hij alleen had terugbetaald. Hij steunde zijn vordering op artikel 1251, 3° van het toenmalige Burgerlijk Wetboek.

De ex-partner vroeg de vordering ongegrond te verklaren. Volgens haar werd de kredietopening aanvankelijk gebruikt om de huishoudelijke uitgaven tijdens de samenwoning te betalen, en zijn gewone huishoudelijke uitgaven tijdens een feitelijke samenwoning niet terugvorderbaar. Zij voerde ook aan dat de man haar kredietkaart had geblokkeerd, zodat zij geen gebruik meer maakte van de kredietopening, en dat hij het krediet daarna gebruikte voor zijn eigen privé-uitgaven.

De rechtsvraag

Kan een ex-partner die een gezamenlijk aangegaan krediet alleen heeft afgelost, na de relatiebreuk een deel van zijn betalingen terugvorderen van de andere ontlener? En zo ja: gaat het om de helft van wat hij effectief betaalde, of om de helft van het openstaande saldo op het moment van de breuk?

Wat zegt de wet?

Hoofdelijkheid tegenover de kredietgever

Wanneer twee personen samen een krediet aangaan, kunnen zij tegenover de kredietgever hoofdelijk gehouden zijn. De vrederechter stelde vast dat dat hier zo was: "Ten overstaan van de ontlener waren zij hoofdelijk gehouden om hun verbintenissen tot terugbetaling die uit deze kredietovereenkomst voortvloeien na te leven."

Vandaag omschrijft artikel 5.160, § 1 van het Burgerlijk Wetboek (BW) hoofdelijkheid als volgt: "Er bestaat hoofdelijkheid tussen schuldenaars wanneer zij gehouden zijn tot dezelfde prestatie en de schuldeiser ieder van hen voor het geheel kan aanspreken." Passieve hoofdelijkheid ontstaat uit de wet of uit een contract en wordt niet vermoed (art. 5.160, § 2 BW). Volgens artikel 5.161 BW kan de schuldeiser "naar eigen keuze, iedere hoofdelijke schuldenaar aanspreken tot betaling van het geheel", en bevrijdt de betaling door een van de schuldenaars alle anderen tegenover de schuldeiser, in de mate van de betaling.

Verdeling en verhaal tussen de ex-partners onderling

Hoofdelijkheid laat de bank toe iedere hoofdelijke schuldenaar voor het geheel aan te spreken. Daarnaast gelden regels over de onderlinge bijdrage en het verhaal tussen de medeschuldenaars. Tussen de medeschuldenaars onderling wordt de schuld verdeeld. Artikel 5.164, § 1 BW bepaalt: "Tussen de schuldenaars onderling wordt de schuld van rechtswege verdeeld en ieder van hen is tot bijdrage gehouden voor zijn aandeel in de schuld." Die verdeling "geschiedt in gelijke delen, tenzij een wettelijke of contractuele bepaling of, bij gebrek daaraan, de concrete omstandigheden een andere verdeling rechtvaardigen." Paragraaf 2 voegt eraan toe: "De hoofdelijke schuldenaar die meer dan zijn aandeel betaalde aan de schuldeiser, heeft een verhaalsrecht tegen de medeschuldenaars naar evenredigheid tot ieders aandeel."

Daarnaast kent de wet een wettelijke subrogatie: wie een schuld voldoet en daardoor ten aanzien van de gezamenlijke schuldeiser "diegene bevrijdt op wie de definitieve last moet wegen van de hele schuld of een deel ervan", treedt van rechtswege in de rechten van de schuldeiser (art. 5.220, 1° BW).

Oud en nieuw recht

Het vonnis dateert van 2019 en werd gewezen onder het oud Burgerlijk Wetboek. De eiser beriep zich op artikel 1251, 3° oud BW (zoals vermeld in het vonnis). Artikel 1251 en de artikelen 1213 en 1214 oud BW zijn sinds 1 januari 2023 opgeheven. De hierboven geciteerde artikelen 5.160, 5.161, 5.164 en 5.220 BW beschrijven het huidige recht en niet de wettelijke grondslag van dit vonnis. Let wel: volgens de overgangsregeling blijven voor rechtshandelingen van vóór 1 januari 2023, zoals een krediet uit 2011, in principe de vorige regels van toepassing, tenzij partijen anders zijn overeengekomen.

Feitelijke samenwoning

Feitelijk samenwonenden hebben, anders dan gehuwden en wettelijk samenwonenden, geen wettelijk geregeld vermogensrechtelijk kader. Zonder samenwoningsovereenkomst vallen hun onderlinge financiële aanspraken terug op het gewone verbintenissenrecht.

De beslissing van de rechtbank

De vrederechter verklaarde zich materieel en territoriaal bevoegd op grond van de artikelen 590 en 624 van het Gerechtelijk Wetboek en verklaarde de vordering toelaatbaar.

Ten gronde oordeelde de vrederechter dat de man terecht de helft terugvorderde van de bedragen die hij had betaald, "gezien hij een schuld betaald heeft die op de beide partijen rust en deelbaar is." Er waren geen contractuele bepalingen die van het gemeen recht afweken, en de partners hadden ook niets geregeld in een samenwoningsovereenkomst. De rechter besloot: "Bij gebreke aan dergelijke samenwoningsovereenkomst dienen de gemeenrechtelijke regels toegepast te worden."

Omdat de man bewees dat hij 2.262,94 euro alleen had terugbetaald, werd de ex-partner veroordeeld om de helft daarvan, of 1.131,47 euro, terug te betalen. De vordering in hoofdorde van 1.272,79 euro, gebaseerd op het saldo bij de breuk, werd afgewezen; de vordering in ondergeschikte orde werd gegrond verklaard.

Concreet besliste de vrederechter:

• de ex-partner betaalt 1.131,47 euro, vermeerderd met de gerechtelijke interest aan de wettelijke rentevoet vanaf 23 januari 2019 (datum van de dagvaarding) tot de algehele betaling;
• zij draagt de kosten van het geding: 147,08 euro dagvaardingskosten, 20,00 euro bijdrage in het Begrotingsfonds voor de juridische tweedelijnsbijstand en 480,00 euro rechtsplegingsvergoeding;
• het meer- of andersgevorderde wordt afgewezen, zodat de gevraagde interest vanaf de ingebrekestelling van 5 september 2018 niet werd toegekend;
• voor de uitvoerbaarheid bij voorraad verwijst het vonnis naar de artikelen 1397 en 1398 van het Gerechtelijk Wetboek.

Analyse en betekenis voor de praktijk

Wat u bewijst te hebben betaald, bepaalt wat u terugkrijgt

De kern van het vonnis is dat de betalende hoofdelijke medeschuldenaar in beginsel verhaal heeft naar evenredigheid van ieders aandeel wanneer hij meer dan zijn eigen aandeel aan de schuldeiser heeft betaald. Onder het huidige artikel 5.164, § 2 BW bestaat evenwel geen verhaal tegen een medeschuldenaar die tegenover de schuldeiser over een persoonlijke exceptie beschikt. Maar het terug te vorderen bedrag hangt af van wat de betalende partner effectief en aantoonbaar alleen heeft betaald. De man vroeg in hoofdorde de helft van het saldo bij het einde van de relatie, maar de vrederechter kende enkel de helft toe van de 2.262,94 euro die hij bewees alleen te hebben afgelost. Betalingsoverzichten waren daarbij doorslaggevend.

Gelijke delen, tenzij er een afwijkende regeling is

De vrederechter paste de verdeling in gelijke delen toe omdat er geen afwijkend contractueel beding was en geen samenwoningsovereenkomst. De argumenten van de ex-partner over het gebruik van het krediet voor huishoudelijke uitgaven en voor privé-uitgaven van de man leidden in deze zaak niet tot een andere verdeling. Onder het huidige artikel 5.164, § 1 BW kan een andere verdeling wel gerechtvaardigd zijn door een wettelijke of contractuele bepaling of, bij gebrek daaraan, door de concrete omstandigheden. Betreft de hoofdelijke schuld een zaak die slechts een van de medeschuldenaars aangaat, dan moet die de hele schuld dragen ten aanzien van de anderen. Wie zich daarop beroept, zal dat wel moeten aantonen.

Een samenwoningsovereenkomst maakt het verschil

Het vonnis benadrukt dat de partners niets hadden geregeld in een samenwoningsovereenkomst. Feitelijk samenwonenden die samen leningen aangaan, doen er goed aan schriftelijk vast te leggen wie welk deel draagt en wat er bij een breuk gebeurt. Zonder zo'n afspraak geldt het gemeen recht. Onder het huidige artikel 5.164, § 1 BW is verdeling in gelijke delen het uitgangspunt, tenzij een wettelijke bepaling of, bij gebrek aan een wettelijke of contractuele bepaling, de concrete omstandigheden een andere verdeling rechtvaardigen.

Verwante rechtspraak

Een andere afrekening tussen ex-partners, waarbij geen gezamenlijk krediet maar een lening aan de partner centraal stond, bespreken we in de analyse lening aan ex-partner terugvorderen zonder contract. Voor de vraag welke termijnen een schuldeiser kan opeisen wanneer een lening niet wordt terugbetaald, zie geldlening niet terugbetaald: enkel vervallen termijnen.

Praktische tips

• Bewaar elk betalingsbewijs. Rekeninguittreksels en afbetalingsoverzichten van de kredietgever tonen aan wat u alleen hebt betaald. Zonder dat bewijs is een regresvordering moeilijk.
• Maak bij de breuk schriftelijke afspraken. Leg vast wie welk krediet verder afbetaalt en wie wat aan wie verschuldigd is. Zo'n afspraak bindt de bank niet: tegenover de kredietgever blijft u hoofdelijk gehouden zolang de bank niet instemt met een andere regeling.
• Overweeg een samenwoningsovereenkomst. Feitelijk samenwonenden kunnen zo vooraf regelen hoe gezamenlijke schulden onderling worden gedragen.
• Stuur tijdig een ingebrekestelling. Vraag uw ex-partner schriftelijk om zijn of haar deel terug te betalen voordat u naar de rechter stapt.
• Heeft het krediet vooral de andere partner gediend? Verzamel dan bewijs van het gebruik van het krediet. Bewijs over het gebruik van het krediet kan een afwijkende verdeling ondersteunen. Gelijke delen zijn onder het huidige artikel 5.164, § 1 BW het uitgangspunt, met behoud van de wettelijke afwijkingsmogelijkheden.
• Kleinere bedragen horen in beginsel bij de vrederechter. De vrederechter is in beginsel bevoegd voor vorderingen tot de grens van artikel 590 Ger.W., behalve voor vorderingen die de wet aan zijn rechtsmacht onttrekt. In deze zaak verklaarde hij zich bevoegd op grond van de artikelen 590 en 624 Ger.W.

Gerelateerde Zaken