Geld geleend voor ex-partner terugvorderen: zaakwaarneming slaagt

De feiten

Een man en een vrouw hadden van mei 2010 tot juni 2014 een relatie en woonden feitelijk samen in een huurwoning. De man had in 2008 een lening van 43.103,76 euro afgesloten voor de aankoop van voertuigen, met maandelijkse afbetalingen van 513,14 euro.

Eind 2012-begin 2013 kwam de man in ernstige financiële problemen. Hij kon de maandelijkse afbetalingen niet langer betalen, er waren aanmaningen en belastingschulden, en loonbeslag en opname op de zogeheten 'zwarte lijst' dreigden. In januari 2013 sloot de vrouw daarop zelf een lening af bij haar bank: 18.000,00 euro tegen een interestvoet van 9,71 %, met een looptijd van 60 maanden en mensualiteiten van 376,30 euro. Daarmee betaalde zij het openstaande saldo van 15.106,86 euro van de lening van de man in één keer af, en daarnaast ook andere schulden van hem, zoals belastingschulden.

Na de relatiebreuk vorderde de vrouw de 15.106,86 euro terug. De rechtbank van eerste aanleg West-Vlaanderen, afdeling Kortrijk, wees haar vordering op 2 februari 2018 af als ongegrond. Zij stelde hoger beroep in bij het hof van beroep Gent, dat op 28 februari 2019 uitspraak deed.

De rechtsvraag

Kan wie met een eigen lening de schulden van een (ex-)partner aflost, dat geld terugvorderen als er geen geschreven leningsovereenkomst is? En zo ja: op welke rechtsgrond en met welke interest?

Wat zegt de wet?

Het bewijs van een lening

Wie terugbetaling vordert van geleend geld, moet twee zaken bewijzen: dat het geld werd overhandigd of ter beschikking gesteld, én dat de ontvanger zich verbond om het terug te betalen. Het hof verwijst daarvoor naar een arrest van het Hof van Cassatie van 14 november 1985.

Het hof paste het bewijsrecht van het oud Burgerlijk Wetboek toe, met name de toenmalige art. 1347 (begin van bewijs door geschrift) en art. 1348 oud BW (onmogelijkheid om zich een geschreven bewijs te verschaffen). Sinds 1 november 2020 staat het bewijsrecht in boek 8 van het Burgerlijk Wetboek. Art. 8.9, § 1, BW bepaalt vandaag: "De rechtshandeling met betrekking tot een som of een waarde die gelijk is aan of hoger is dan 3 500,00 euro, moet door de partijen worden bewezen door een ondertekend geschrift." Daarop bestaan uitzonderingen: het ondertekend geschrift kan worden vervangen door een bekentenis, een beslissende eed of een begin van bewijs door geschrift dat wordt aangevuld met een ander bewijsmiddel (art. 8.13 BW), en de regel geldt niet bij materiële of morele onmogelijkheid om zich een akte te verschaffen (art. 8.12 BW).

Zaakwaarneming

Zaakwaarneming is een zogenaamd oneigenlijk contract: een verbintenis die niet uit een overeenkomst ontstaat, maar uit een geoorloofde daad. Het hof paste de toenmalige art. 1372 e.v. oud BW toe (zoals geciteerd in het arrest). Sinds 1 januari 2023 staat zaakwaarneming in boek 5 BW, naast de onverschuldigde betaling en de ongerechtvaardigde verrijking (art. 5.127 BW).

Art. 5.128 BW omschrijft zaakwaarneming vandaag zo: "Er is zaakwaarneming wanneer een persoon, zonder daartoe verplicht te zijn, op vrijwillige en nuttige wijze andermans zaak waarneemt zonder dat verzet van de meester van die zaak redelijk voorzienbaar is." Keurt de meester de zaakwaarneming goed, dan worden die vereisten als vervuld beschouwd.

Art. 5.132 BW regelt wat de meester van de zaak verschuldigd is: "De meester moet de zaakwaarnemer vergoeden voor alle nuttige of noodzakelijke uitgaven die laatstgenoemde heeft gedaan", voor zover hem geen onvoorzichtigheid kan worden toegerekend. Bovendien geldt: "De bedragen die de zaakwaarnemer heeft voorgeschoten brengen interest op vanaf de dag van de betaling."

De beslissing van het hof

Geen bewezen lening

Het hof volgde de vrouw niet waar zij zich op een leningsovereenkomst beriep. Dat zij zelf een lening aanging, bewijst nog niet dat de man zich tegenover haar tot terugbetaling had verbonden. Haar eigen verklaringen en sms-berichten konden daartoe niet dienen. Een dienstig (begin van) geschreven bewijs ontbrak, terwijl zij volgens het hof "geenszins in de onmogelijkheid verkeerde om zich een schriftelijk bewijs te verschaffen". Haar stelling dat zij onder dwang had gehandeld en daardoor geen geschrift kon vragen, achtte het hof niet afdoende bewezen. Een leningsovereenkomst was dus niet bewezen.

Wel zaakwaarneming

Ondergeschikt beriep de vrouw zich op zaakwaarneming. Het hof omschrijft die als "het vrijwillig, doch niet uit vrijgevigheid of uit eigenbelang, verrichten van een handeling tot behartiging van de belangen van een ander (de meester van de zaak) buiten elke specifieke wettelijke of contractuele verplichting om, met of buiten weten van die andere en waarvan men redelijkerwijze mag aannemen dat zij door de andere ook zou zijn verricht."

Twee punten springen in het oog. Ten eerste was het feit dat de man van de betaling op de hoogte was, anders dan de eerste rechter oordeelde, geen beletsel voor zaakwaarneming. Dat de vrouw vooraf een opdracht van hem had gekregen, bleek niet. Ten tweede veronderstelt zaakwaarneming dat men handelt om redenen die een tussenkomst noodzakelijk maken. Die noodzaak was hier aangetoond: de man bevestigde op de zitting zelf zijn ernstige financiële problemen, de aanmaningen en het dreigende loonbeslag, en hij sprak niet tegen dat hij de afbetalingen niet langer kon dragen. De vrouw was volgens het hof "noodgedwongen" een lening aangegaan en had zo in zijn belang zijn zaak waargenomen.

Van belang is ook wat de man niet aanvoerde: hij beweerde niet dat de betaling een vrijwillige bijdrage was in de lasten van de feitelijke samenwoning, laat staan dat hij dat aantoonde.

Terugbetaling met wettelijke interest

Op grond van het toenmalige art. 1375 oud BW had de vrouw recht op vergoeding van de nuttige en noodzakelijke uitgaven en op interest op de betalingen die zij tot bevrijding van de man had gedaan. Zij had eerst de interestvoet van 9,71 % van haar eigen lening gevraagd, maar beperkte die ter zitting tot de wettelijke interestvoet.

Het hof hervormde het vonnis en veroordeelde de man tot betaling van 15.106,86 euro, vermeerderd met de verwijlinteresten aan de wettelijke interestvoet vanaf 21 januari 2013 (ook als gerechtelijke interesten vanaf 23 maart 2017) tot de dag van de algehele betaling. De man moest ook de gedingkosten van beide aanleggen dragen, waaronder een rechtsplegingsvergoeding van 1.320,00 euro in eerste aanleg en een rechtsplegingsvergoeding van 1.320,00 euro in hoger beroep.

Analyse en betekenis voor de praktijk

Het arrest toont dat een mislukte vordering op basis van een lening niet het einde van het verhaal hoeft te zijn. In deze zaak ontbrak een dienstig (begin van) geschreven bewijs van de beweerde lening met terugbetalingsverbintenis. De vrouw had daarom ondergeschikt een andere rechtsgrond ingeroepen, die beter aansloot bij de feiten: iemand die in een noodsituatie de schulden van een ander betaalt om erger te voorkomen.

Zaakwaarneming verschilt daarbij van de ongerechtvaardigde verrijking. Bij zaakwaarneming staat de handeling in het belang van de ander centraal, en heeft de zaakwaarnemer recht op vergoeding van zijn nuttige of noodzakelijke uitgaven. Bij ongerechtvaardigde verrijking is vandaag het laagste bedrag van de verrijking en de verarming verschuldigd (art. 5.137 BW), en die rechtsgrond is uitdrukkelijk subsidiair: de verarmde kan er zich niet op beroepen als een andere rechtsvordering voor hem openstaat (art. 5.136 BW). Het loont dus om eerst na te gaan of een andere rechtsgrond, zoals zaakwaarneming, mogelijk is.

Belangrijk is ook dat het hof de noodzaak van de tussenkomst concreet toetste. Die noodzaak bleek hier vooral uit de eigen erkenning van de man op de zitting. Bewaar zo mogelijk stukken die de omstandigheden van de tussenkomst aantonen, zoals aanmaningen, brieven van schuldeisers of een aankondiging van beslag. Het arrest stelt niet dat uitsluitend stukken kunnen dienen wanneer een erkenning ontbreekt. Vond de tussenkomst plaats na 1 januari 2023, dan gelden de criteria van art. 5.128 BW: een vrijwillige en nuttige tussenkomst, zonder verplichting, waartegen verzet van de ander niet redelijk voorzienbaar was. Deze vereisten worden als vervuld beschouwd indien de meester de zaakwaarneming goedkeurt.

Tot slot was ook de verdediging van de man bepalend. Had hij aangevoerd en aangetoond dat de betaling een bijdrage in de lasten van de samenwoning was, dan lag de beoordeling mogelijk anders. Staat een lening wel vast, dan rijzen weer andere vragen, bijvoorbeeld of bij een onbetaalde geldlening het volledige saldo meteen opeisbaar is.

Praktische tips

• Leent u geld aan uw partner of betaalt u zijn schulden af, laat dan een ondertekend geschrift opmaken waarin hij zich tot terugbetaling verbindt. Vanaf 3.500 euro is dat vandaag in beginsel vereist (art. 8.9 BW).
• Een bankoverschrijving of het feit dat u zelf een lening afsloot, bewijst de terugbetalingsverbintenis niet. Uw eigen verklaringen of berichten volstaan evenmin; een geschrift van de andere partij dat de lening waarschijnlijk maakt, kan wel als begin van bewijs dienen, aangevuld met een ander bewijsmiddel.
• Bewaar bewijs van de noodsituatie die uw tussenkomst noodzakelijk maakte: aanmaningen, brieven van schuldeisers, dreigend beslag en de betalingsbewijzen.
• Stel de vordering op met meerdere rechtsgronden: in hoofdorde de lening, ondergeschikt zaakwaarneming en eventueel ongerechtvaardigde verrijking.
• Verwacht het verweer dat de betaling een bijdrage in de lasten van de samenwoning of een gift was, en bereid uw weerlegging voor.
• Vraag interest vanaf de dag van de betaling. Het hof kende hier de wettelijke interest toe vanaf 21 januari 2013.

Gerelateerde Zaken