Notaris-vereffenaar vervangen: rechtbank grijpt in bij trage verdeling

Relevante Juridische Tools

De feiten

Begin 2015 beval de rechtbank van eerste aanleg in Brugge een gerechtelijke vereffening-verdeling tussen drie partijen en stelde ze daarvoor een notaris-vereffenaar aan. In 2017 moest de rechtbank al eens tussenkomen om een tussengeschil te beslechten. Intussen werd de oorspronkelijk aangestelde notaris achtereenvolgens opgevolgd door twee andere notarissen, zodat het dossier bij een derde notaris belandde.

Volgens het verzoek van een van de partijen kende de zaak, bijna zes jaar na de aanstelling, "geen enkele vooruitgang", "ondanks herhaalde aanmaningen". Op 11 september 2020 legde die partij ter griffie een schriftelijk verzoek neer om de notaris-vereffenaar te vervangen op grond van artikel 1211 van het Gerechtelijk Wetboek. Een tweede partij ging akkoord met de vervanging. De derde partij verscheen niet op de zitting van 29 oktober 2020, hoewel ze behoorlijk was opgeroepen; tegen haar werd verstek verleend. De notaris zelf nam geen standpunt in.

De rechtsvraag

Kan een partij de vervanging van de notaris-vereffenaar vragen wanneer een gerechtelijke vereffening-verdeling jarenlang stilligt, en hoe gaat de rechtbank daarmee om als de notaris zelf niet reageert op het verzoek?

Wat zegt de wet?

De gerechtelijke vereffening-verdeling is geregeld in de artikelen 1207 en volgende van het Gerechtelijk Wetboek. Wanneer de rechtbank de vereffening of de verdeling beveelt, verwijst ze de partijen volgens artikel 1210, § 1, naar een notaris-vereffenaar over wie de partijen het eens zijn; komen ze niet tot een akkoord, dan wijst de rechtbank zelf een notaris-vereffenaar aan.

Vervanging op grond van artikel 1211 Ger.W.

Artikel 1211, § 1, eerste lid, Ger.W. bepaalt: "In geval van weigering, verhindering van de notaris-vereffenaar of indien er omstandigheden zijn die gerechtvaardigde twijfel doen ontstaan over zijn onpartijdigheid of onafhankelijkheid, voorziet de rechtbank in zijn vervanging."

De procedure is eenvoudig. Volgens artikel 1211, § 2, draagt de partij die middelen van vervanging aanvoert die voor "bij gewoon schriftelijk verzoek neergelegd bij of gericht aan de rechtbank die de notaris-vereffenaar heeft aangesteld". De griffie brengt het verzoek per gerechtsbrief ter kennis van de partijen en de notaris, die binnen vijftien dagen zijn opmerkingen kan bezorgen. Daarna volgt een zitting in raadkamer. Willigt de rechtbank het verzoek in, dan stelt ze ambtshalve een nieuwe notaris-vereffenaar aan "die zij aanwijst of over wie de partijen het eens zijn". Tegen de beslissing over de vervanging "kan geen enkel rechtsmiddel worden aangewend".

De wet kent ook beperkingen. Een notaris-vereffenaar van wie de partijen gezamenlijk de aanstelling hebben gevraagd, kan slechts worden vervangen om redenen ontstaan of vastgesteld na zijn aanstelling. En na de opening van de werkzaamheden kan een partij in principe geen vervanging meer vragen, onder voorbehoud van artikel 1220, § 2 en § 3, of wanneer zij pas nadien kennis kreeg van de ingeroepen reden.

De specifieke regeling bij niet-naleving van termijnen

Artikel 1220, § 2, Ger.W. biedt een tweede weg. Handelt de notaris-vereffenaar niet binnen de overeengekomen of wettelijk bepaalde termijnen, dan kan elke partij bij gewone brief aan de rechtbank vragen om de notaris en de partijen op te roepen. De rechter hoort hen, bepaalt na overleg met de notaris het verdere tijdschema en oordeelt over de vervanging, die niet kan worden uitgesproken als alle partijen zich daartegen verzetten. Wordt de notaris om die reden vervangen, dan brengt de griffie de beslissing ter kennis van de kamer van notarissen, die beoordeelt of een tuchtstraf nodig is.

Daarnaast legt artikel 1214, § 5, Ger.W. de notaris-vereffenaar uitdrukkelijk op dat hij "alle andere bijkomende maatregelen" neemt "om zijn opdracht naar behoren en binnen een redelijke termijn te vervullen".

De beslissing van de rechtbank

De rechtbank verklaarde het verzoek ontvankelijk ("Het tegendeel blijkt niet") en gegrond. Ze nam de motieven van het verzoek over, "mede in acht genomen het gebrek aan stellingname door de notaris zelf". Het vonnis preciseert niet welke van de in artikel 1211, § 1, genoemde gronden het precies weerhoudt; het steunt op het geheel van de aangevoerde omstandigheden.

Concreet besliste de rechtbank bij verstek ten aanzien van de niet verschenen partij:

• de laatst bevoegde notaris-vereffenaar wordt van zijn opdracht ontheven;
• met toepassing van artikel 1211, § 2, vijfde lid, Ger.W. wordt ambtshalve een nieuwe notaris-vereffenaar aangesteld, met dezelfde opdracht als in het oorspronkelijke vonnis van 8 januari 2015;
• de vervangen notaris moet alle bescheiden, gegevens, verzamelde inlichtingen en eventuele fondsen of tegoeden van de partijen overmaken, met een toelichting, afrekening of verantwoording;
• geen enkele partij wordt als in het ongelijk gesteld beschouwd, zodat niemand een rechtsplegingsvergoeding krijgt; elke partij draagt haar eigen kosten.

De zaak wordt daarna in dezelfde staat teruggezonden als vóór de behandeling van het verzoek: de vereffening-verdeling loopt dus verder, maar bij een andere notaris.

Analyse en betekenis voor de praktijk

Dit vonnis toont hoe een vastgelopen gerechtelijke verdeling opnieuw in beweging kan worden gebracht. Lang aanslepende procedures zijn bij verdelingen van nalatenschappen en onverdeelde goederen geen uitzondering, zeker wanneer een notaris-vereffenaar zijn kantoor overdraagt en het dossier van opvolger naar opvolger gaat. Het wettelijk kader biedt dan instrumenten om in te grijpen.

Opvallend is de rol van het stilzwijgen. De wet geeft de notaris-vereffenaar uitdrukkelijk de kans om binnen vijftien dagen opmerkingen te formuleren op het verzoek tot vervanging. In deze zaak nam de notaris geen standpunt in, en de rechtbank liet dat uitdrukkelijk meewegen toen ze de motieven van het verzoek overnam.

Het verzoek stuitte bovendien niet op tegenspraak: een tweede partij ging akkoord en de derde partij verscheen niet. Het vonnis vermeldt die omstandigheden, maar zegt niet welk gewicht ze kregen. Wie de alternatieve weg van artikel 1220, § 2, Ger.W. volgt, moet er rekening mee houden dat de vervanging daar niet kan worden uitgesproken als alle partijen zich ertegen verzetten.

Belangrijk is ook dat de rechtbank de proceskosten neutraal hield. Ze oordeelde dat "gelet op voormelde omstandigheden" geen van de partijen als in het ongelijk gestelde partij kon worden beschouwd. Niemand kreeg daarom een rechtsplegingsvergoeding.

Ten slotte bevestigt het vonnis dat de nieuwe notaris-vereffenaar niet van nul hoeft te beginnen: hij krijgt dezelfde opdracht als zijn voorganger, en de vervangen notaris moet het volledige dossier en eventuele fondsen overdragen. Hoe de familierechtbank in een andere zaak een notaris aanstelde bij onenigheid tussen erfgenamen, leest u in deze analyse over de gerechtelijke verdeling van een nalatenschap; voor de rol van de notaris-vereffenaar na een echtscheiding kunt u terecht bij deze bespreking van termijnen en notaris-vereffenaar.

Wat is sindsdien gewijzigd?

Artikel 1211 Ger.W. kreeg zijn huidige tekst bij de wet van 13 augustus 2011 (in werking sinds 1 april 2012) en is sindsdien niet gewijzigd: de regels die de rechtbank in 2020 toepaste, gelden vandaag nog. Wel paste de wet van 18 juni 2025 (in werking sinds 7 juli 2025) verschillende andere artikelen van de procedure aan. Zo bepaalt artikel 1207 Ger.W. nu uitdrukkelijk dat de procedure ook van toepassing is wanneer het verzoek enkel de vereffening betreft, onder meer krachtens boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, en spreekt artikel 1210, § 1, nu van "de vereffening of de verdeling". Daarnaast trad op 1 juli 2022 boek 4 van het nieuw Burgerlijk Wetboek (nalatenschappen, schenkingen en testamenten) in werking. Het recht om uit onverdeeldheid te treden, vroeger opgenomen in het intussen opgeheven artikel 815 oud BW, staat nu in artikel 3.75 BW (toevallige mede-eigendom) en, voor nalatenschappen, in artikel 4.66 BW.

Praktische tips

• Documenteer de stilstand. Stuur schriftelijke aanmaningen aan de notaris-vereffenaar en bewaar ze. Herhaalde, onbeantwoorde aanmaningen vormen het feitelijke fundament van een verzoek tot vervanging.
• Kies de juiste weg. Gaat het om overschreden termijnen, dan biedt artikel 1220, § 2, Ger.W. een procedure waarin de rechter eerst een nieuw tijdschema kan opleggen. Gaat het om weigering, verhindering of twijfel over onpartijdigheid, dan is artikel 1211 Ger.W. de aangewezen basis.
• Een eenvoudig verzoek volstaat. Een gewoon schriftelijk verzoek aan de rechtbank die de notaris aanstelde is voldoende; een dagvaarding is niet nodig.
• Zoek steun bij de andere partijen. Een akkoord van de andere deelgenoten maakt het verzoek sterker, en bij een vervanging wegens termijnoverschrijding kan een gezamenlijk verzet van alle partijen de vervanging zelfs verhinderen.
• Reken niet op een kostenvergoeding. In deze zaak droeg elke partij haar eigen kosten en werd geen rechtsplegingsvergoeding toegekend.
• Geen hoger beroep. Tegen de beslissing over de vervanging staat geen rechtsmiddel open. Bereid het verzoek daarom goed voor.

Gerelateerde Zaken