Mededingingsrecht: verboden praktijken

In een gezonde markteconomie is concurrentie de motor van innovatie en eerlijke prijzen. Voor ondernemers in Vlaanderen is het echter essentieel om de grenzen van het toelaatbare te kennen. Het Belgische en Europese mededingingsrecht is streng: praktijken die de mededinging verhinderen, beperken of vervalsen kunnen leiden tot draconische boetes. Bij LawBase zien we dagelijks hoe bedrijven, vaak onbewust, de mist in gaan bij prijsafspraken of exclusiviteitscontracten. In dit artikel duiken we diep in de wereld van de verboden praktijken, geïllustreerd met praktijkvoorbeelden uit onze eigen rechtspraktijk.

Wettelijk Kader

Het fundament van het Belgische mededingingsrecht ligt verankerd in Boek IV van het Wetboek van Economisch Recht (WER), specifiek Art. IV.1 (kartelverbod) en Art. IV.2 (misbruik van machtspositie). Deze bepalingen zijn de nationale vertaling van de artikelen 101 en 102 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU).

Het Kartelverbod (Art. IV.1 WER): Dit artikel verbiedt alle overeenkomsten tussen ondernemingen, besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die tot doel of tot gevolg hebben de mededinging op de relevante markt merkbaar te verhinderen, te beperken of te vervalsen. Denk hierbij aan prijsafspraken, marktverdeling of het beperken van de productie.

Misbruik van Machtspositie (Art. IV.2 WER): Een machtspositie op zich is niet illegaal. Het wordt pas problematisch wanneer een onderneming die positie misbruikt om concurrenten uit de markt te duwen of onredelijke voorwaarden op te leggen aan leveranciers of klanten. Voorbeelden zijn koppelverkoop of excessieve prijzen.

Casusvoorbeeld: Een groothandel in bouwmaterialen in de regio Gent maakt afspraken met drie concurrenten om de prijzen van isolatiemateriaal kunstmatig hoog te houden tijdens een energiecrisis. Dit valt direct onder het verbod van Art. IV.1 WER, ongeacht of de afspraak schriftelijk of mondeling (tijdens een informeel diner) werd gemaakt.

Praktische Tips

Om te vermijden dat uw onderneming in het vizier van de Belgische Mededingingsautoriteit (BMA) komt, is preventie cruciaal. Hier zijn enkele concrete richtlijnen:

• Wees voorzichtig bij sectoroverleg: Deelname aan beroepsverenigingen is nuttig, maar wissel nooit commercieel gevoelige informatie uit zoals toekomstige prijsstijgingen, kortingsstructuren of individuele klantgegevens.
• Documenteer uw prijszetting: Zorg dat u kunt aantonen dat uw prijzen onafhankelijk tot stand zijn gekomen op basis van uw eigen kostenstructuur en marktobservaties.
• Controleer exclusiviteitsclausules: Lange termijn exclusiviteitscontracten kunnen de markt afsluiten voor nieuwkomers. Laat deze altijd screenen door een specialist in ondernemingsrecht.
• Train uw personeel: Vooral salesmanagers moeten weten wat ze wel en niet mogen bespreken met concurrenten tijdens netwerkevenementen in bijvoorbeeld Antwerpen of Brussel.

Bij twijfel over een distributieovereenkomst of een voorgenomen samenwerking met een concurrent, raden wij aan tijdig juridisch advies in te winnen. LawBase heeft 6 kantoren: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. Een eerste videocall is gratis, terwijl een fysieke consultatie van 30 minuten slechts €50 kost.

Procedure en Stappen

Wanneer er een vermoeden is van een inbreuk op het mededingingsrecht, start de Belgische Mededingingsautoriteit (BMA) een onderzoek. Dit proces verloopt meestal volgens vaste stappen:

1. Het Onderzoek (Dawn Raids): De BMA heeft de bevoegdheid om onaangekondigde inspecties uit te voeren bij ondernemingen. Zij mogen kopieën maken van documenten, e-mails en zelfs smartphones van medewerkers in beslag nemen. Het is essentieel om op dit moment direct een advocaat in te schakelen om uw rechten te vrijwaren.

2. De Mededeling van Punten van Bezwaar: Als het auditoraat van de BMA meent dat er een inbreuk is, stelt zij een verslag op. De betrokken onderneming krijgt de kans om hierop te reageren en het dossier in te zien.

3. De Beslissing: Het Mededingingscollege neemt de uiteindelijke beslissing. Zij kunnen een boete opleggen, een staking bevelen of bepaalde verbintenissen aanvaarden die de onderneming voorstelt om de mededinging te herstellen.

4. Beroep: Tegen een beslissing van de BMA kan beroep worden aangetekend bij het Marktenhof (onderdeel van het Hof van Beroep te Brussel). Dit moet gebeuren binnen een strikte termijn.

Kosten en Vergoedingen

De financiële gevolgen van een inbreuk op het mededingingsrecht zijn tweeledig: de administratieve boetes en de burgerrechtelijke schadeclaims.

Administratieve Boetes: De BMA kan boetes opleggen die oplopen tot 10% van de wereldwijde jaaromzet van de betrokken onderneming. Dit zijn geen symbolische bedragen; voor grote spelers gaat dit over miljoenen euro's.

Clementieregeling (Leniency): Ondernemingen die hun deelname aan een kartel opbiechten en volledig meewerken met de autoriteiten, kunnen volledige of gedeeltelijke vrijstelling van de boete krijgen. Dit 'klokkenluiden' is vaak de reden waarom kartels aan het licht komen.

Schadevergoedingen: Naast de boete kunnen benadeelde partijen (zoals klanten of concurrenten) een schadevergoeding eisen voor de burgerlijke rechtbank. Sinds de omzetting van de Europese Schadevergoedingsrichtlijn is het voor slachtoffers eenvoudiger geworden om aan te tonen dat zij schade hebben geleden door een kartel.

De juridische kosten voor bijstand in dergelijke procedures variëren naargelang de complexiteit en de duur van het onderzoek. Bij LawBase hanteren we transparante tarieven voor zowel bijstand bij inspecties als voor het voeren van procedures voor het Mededingingscollege.

Veelgestelde Vragen

• Mag ik mijn wederverkopers een minimumprijs opleggen? Nee, verticale prijsbinding (het opleggen van een vaste of minimale verkoopprijs aan distributeurs) is in principe verboden onder het mededingingsrecht. U mag wel adviesprijzen communiceren.
• Wat moet ik doen als de inspectie van de BMA voor mijn deur staat? Blijf kalm, vraag naar hun legitimatie en het mandaat, en bel onmiddellijk uw advocaat. Verleen medewerking maar geef niet meer informatie dan waar zij wettelijk recht op hebben.
• Zijn afspraken tussen kleine KMO's ook verboden? Ja, het mededingingsrecht geldt voor elke 'onderneming'. Hoewel er de-minimisregels bestaan voor zeer kleine marktaandelen, blijven prijsafspraken bijna altijd verboden (hardcore restricties).
• Hoe lang duurt een procedure bij de BMA? Een volledig onderzoek en de daaropvolgende procedure kunnen meerdere jaren in beslag nemen, afhankelijk van de hoeveelheid data en de complexiteit van de markt.
• Kan ik als bestuurder persoonlijk aansprakelijk worden gesteld? In België kunnen natuurlijke personen (zoals zaakvoerders) boetes krijgen voor hun actieve betrokkenheid bij kartelafspraken, hoewel dit in de praktijk minder vaak voorkomt dan boetes voor de onderneming zelf.