Kartelvorming: risico's en boetes

Kartelvorming vormt een van de zwaarste inbreuken op het Belgische en Europese mededingingsrecht. Voor ondernemingen kan de impact van een vastgesteld kartel verwoestend zijn, niet alleen door de astronomische boetes die de Belgische Mededingingsautoriteit (BMA) kan opleggen, maar ook door de onherstelbare reputatieschade en de civielrechtelijke schadeclaims van benadeelde partijen. In een economie die steunt op vrije concurrentie, worden afspraken die de marktwerking verstoren streng gesanctioneerd. In dit artikel bespreken we wat kartelvorming precies inhoudt, welke risico's u loopt als ondernemer en hoe de procedure bij een onderzoek verloopt.

Wettelijk Kader

Het juridische fundament van het Belgische mededingingsrecht bevindt zich in het Wetboek van Economisch Recht (WER). Specifiek bepaalt WER Art. IV.1 dat alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen die tot doel of tot gevolg hebben de mededinging op de Belgische relevante markt op merkbare wijze te verhinderen, te beperken of te vervalsen, verboden zijn.

Dit verbod is nagenoeg identiek aan Artikel 101 van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU). Het artikel somt enkele praktijken op die in elk geval verboden zijn, zoals:

• Het direct of indirect vaststellen van aan- of verkoopprijzen;
• Het beperken of controleren van de productie, de afzet of de technische ontwikkeling;
• Het verdelen van markten of bevoorradingsbronnen;
• Het toepassen van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties (discriminatie).

Belangrijk is dat niet enkel schriftelijke contracten onder dit verbod vallen. Ook informele afspraken, 'gentlemen's agreements' of zelfs een loutere informatie-uitwisseling over toekomstige prijzen tijdens een informele bijeenkomst kunnen als kartelvorming worden beschouwd. De wetgever hanteert een ruim begrip om te vermijden dat ondernemingen via achterpoortjes de concurrentie uitschakelen.

Procedure en Stappen

Wanneer de Belgische Mededingingsautoriteit (BMA) een vermoeden heeft van een kartel, wordt een strikte procedure gevolgd. Deze procedure is erop gericht de waarheid aan het licht te brengen en de rechten van verdediging te waarborgen.

• Het Onderzoek: De Dienst van de Mededingingsauditeur kan een onderzoek openen, vaak na een klacht van een concurrent, een klant of via een clementie-aanvraag.
• Dawn Raids (Huiszoekingen): De BMA heeft de bevoegdheid om onaangekondigde inspecties uit te voeren in de bedrijfsgebouwen en zelfs in de woningen van directeurs. Hierbij mogen documenten worden ingezien, kopieën worden gemaakt en verzegelingen worden aangebracht.
• De Aanvullende Motivering van Bezwaren: Indien de auditeur bewijzen vindt, stelt hij een verslag op met de bezwaren tegen de ondernemingen.
• Hoorzitting: De betrokken ondernemingen krijgen de kans om hun verdediging voor te leggen aan het Mededingingscollege.
• Beslissing: Het College neemt de uiteindelijke beslissing over de schuldvraag en de hoogte van de boete.

Tegen de beslissingen van de BMA kan beroep worden aangetekend bij het Marktenhof (onderdeel van het Hof van Beroep te Brussel). Dit beroep schorst de betaling van de boete echter niet automatisch op.

Praktische Tips

Voorkomen is beter dan genezen. Als ondernemer is het essentieel om een intern compliance-programma te hebben. Hier zijn enkele praktische richtlijnen:

• Beperk contact met concurrenten: Vermijd het bespreken van strategische informatie zoals prijzen, marges, kortingen of marktverdelingen tijdens sectoroverleggen of informele netwerkevenementen.
• Documenteer uw beslissingen: Zorg dat prijsverhogingen intern gedocumenteerd zijn met economische argumenten (bijv. stijgende grondstofprijzen) om aan te tonen dat deze onafhankelijk zijn genomen.
• Train uw personeel: Werknemers in verkoop- of aankoopfuncties moeten weten waar de grens ligt. Een onschuldig lijkende e-mail naar een bevriende concurrent kan jaren later als bewijs dienen.
• Reageer onmiddellijk bij een 'Dawn Raid': Zorg dat er een protocol klaarligt. Wie belt de advocaat? Wie begeleidt de inspecteurs?

Indien u ontdekt dat uw onderneming betrokken is bij een kartel, kan het raadzaam zijn om de clementieregeling te overwegen. De eerste partij die bewijzen van een geheim kartel overlegt aan de BMA, kan volledige immuniteit van boetes krijgen.

Kosten en Vergoedingen

De financiële gevolgen van kartelvorming zijn tweeledig: de administratieve boetes en de burgerrechtelijke schadevergoedingen.

Bestuurlijke boetes: De BMA kan boetes opleggen die kunnen oplopen tot 10% van de wereldwijde jaaromzet van de betrokken onderneming of groep. Dit betreft de totale omzet, niet enkel de omzet in het productsegment waar het kartel plaatsvond. Voor grote concerns gaat dit vaak over miljoenen euro's.

Schadeclaims van derden: Naast de boete kunnen klanten of consumenten die te veel hebben betaald door het kartel, een schadevergoeding eisen voor de burgerlijke rechtbank. Dankzij de Europese Richtlijn Schadeclaims (omgezet in Belgisch recht) is het voor benadeelden eenvoudiger geworden om deze claims te onderbouwen, aangezien de beslissing van de BMA als onweerlegbaar bewijs van de fout geldt.

Individuele sancties: In België kunnen ook natuurlijke personen (bestuurders of werknemers) beboet worden met bedragen tot €10.000 indien zij actief hebben deelgenomen aan kartelafspraken.

Veelgestelde Vragen

Heeft u twijfels over een samenwerking met een concurrent of wordt u geconfronteerd met een onderzoek? LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. Onze experts in ondernemingsrecht staan u bij om de risico's te beperken. Een videocall is gratis, terwijl een fysieke consultatie van 30 minuten slechts €50 kost.