Onterven van een kind: mogelijkheden en beperkingen

Inleiding

De gedachte aan het onterven van een kind is vaak beladen met sterke emoties en complexe juridische vraagstukken. Hoewel het voor velen een laatste redmiddel is, kan de wens om een kind te onterven voortkomen uit diepgaande familiale conflicten, verstoorde relaties, of specifieke financiële overwegingen. In België is het erfrecht echter sterk gereguleerd en biedt het een aanzienlijke bescherming aan de erfgenamen in de rechte lijn, waaronder kinderen.

Dit artikel van LawBase, uw advocatenkantoor met vestigingen in onder meer Brugge, Gent en Antwerpen, belicht de mogelijkheden en vooral de beperkingen van het onterven van een kind volgens de Belgische wetgeving. We duiken in het juridisch kader, bespreken de notie van de 'reserve' en bekijken hoe u, indien gewenst, uw nalatenschap zo optimaal mogelijk kunt regelen binnen de grenzen van de wet. Een zorgvuldige planning en deskundig juridisch advies zijn hierbij cruciaal om latere rechtszaken en familievetes te voorkomen.

Wat is onterven in de Belgische context?

Onterven, in de strikte zin van het woord, betekent dat een wettelijke erfgenaam wordt uitgesloten van de nalatenschap. In België is dit echter niet zo eenvoudig als het klinkt. De wet voorziet namelijk in een 'reservatair deel' of 'wettelijk voorbehouden deel' voor bepaalde erfgenamen, waaronder de kinderen. Dit betekent dat een deel van de nalatenschap altijd naar de kinderen moet gaan, ongeacht de laatste wil van de overledene, uitgedrukt in een testament.

De Belgische wetgever heeft deze bescherming ingebouwd om te voorkomen dat afstammelingen volledig aan hun lot zouden worden overgelaten en om de familiale continuïteit te waarborgen. Dit concept van de reserve beperkt de testateur (degene die een testament opmaakt) in zijn of haar vrijheid om volledig te beschikken over het eigen vermogen na overlijden. Het is dus belangrijk om te begrijpen dat 'onterven' in België zelden een volledige uitsluiting betekent, tenzij er sprake is van uitzonderlijke omstandigheden die de wet als 'onwaardigheid' aanmerkt.

Juridisch kader in België

Relevante wetgeving

De kern van het Belgische erfrecht, en dus ook de regels rond onterving, is terug te vinden in het Burgerlijk Wetboek, meer specifiek in Boek 4, 'Erfenissen, schenkingen en testamenten'. De belangrijkste principes zijn:

• De wettelijke reserve: Sinds de hervorming van het erfrecht op 1 september 2018 is de reserve van de afstammelingen vastgesteld op de helft van de nalatenschap, ongeacht het aantal kinderen. Vóór deze hervorming hing de reserve af van het aantal kinderen (bij één kind was het de helft, bij twee kinderen twee derde, en bij drie of meer kinderen drie vierde). Dit betekent dat de testateur nu over de andere helft van zijn of haar vermogen vrij kan beschikken. Dit deel wordt het 'beschikbaar deel' genoemd.
• De erfrechtelijke onwaardigheid: Dit is de enige échte manier om een kind volledig van de erfenis uit te sluiten. Erfrechtelijke onwaardigheid is een sanctie die door de wet wordt opgelegd aan erfgenamen die ernstige feiten hebben gepleegd ten aanzien van de erflater. De gevallen van onwaardigheid zijn limitatief opgesomd in artikel 4.6 van het Burgerlijk Wetboek. Denk hierbij aan: het doden of proberen te doden van de erflater, het plegen van bepaalde zware misdrijven tegen de erflater waarvoor een criminele straf is uitgesproken, of het niet aangeven van de moord op de erflater. Deze onwaardigheid moet door een rechter worden vastgesteld.
• Testamenten en legaten: Hoewel een testament u de mogelijkheid biedt om over het beschikbare deel van uw vermogen te beschikken, kunt u hiermee de reserve van uw kinderen niet aantasten. Een testament kan worden opgesteld in de vorm van een eigenhandig testament (olografisch), een notarieel testament, of een internationaal testament. Voor juridisch advies over de vormvereisten en inhoud van een testament kunt u altijd terecht bij LawBase, bijvoorbeeld in onze kantoren in Gent of Sint-Niklaas.
• Schenkingen: Ook schenkingen bij leven kunnen de reserve van de kinderen aantasten indien ze het beschikbare deel overschrijden. Deze schenkingen kunnen na het overlijden 'ingebracht' of 'ingekort' worden om de reserve van de reservataire erfgenamen te herstellen.

Recente rechtspraak

De rechtspraak met betrekking tot erfrecht en onterving focust zich vaak op de interpretatie van testamenten en de toepassing van de regels rond de wettelijke reserve en inkorting van schenkingen. Belangrijke arresten van het Hof van Cassatie hebben de principes van de reserve en de berekening van het beschikbaar deel verder verfijnd. Zo is er rechtspraak die duidelijk maakt hoe de waarde van schenkingen moet worden bepaald op het moment van overlijden om de impact op de reserve correct te kunnen inschatten. Ook de omstandigheden waarin erfrechtelijke onwaardigheid kan worden ingeroepen, zijn regelmatig onderwerp van gerechtelijke procedures. Het is van groot belang om op de hoogte te blijven van de meest recente rechtspraak, aangezien deze de interpretatie van de wet kan beïnvloeden en nieuwe perspectieven kan bieden voor een rechtszaak. Onze advocaten in Tongeren en Leuven volgen deze ontwikkelingen op de voet.

Praktische gevolgen

Wat betekent dit alles nu concreet als u overweegt een kind te onterven, of als u als kind geconfronteerd wordt met een poging tot onterving?

• Beperkte onterving: In de praktijk kunt u een kind niet volledig onterven, tenzij het kind onwaardig is. U kunt wel via een testament bepalen dat het kind enkel zijn of haar wettelijke reserve ontvangt en niets meer. Het beschikbare deel van uw nalatenschap kunt u dan toewijzen aan andere personen (bijvoorbeeld andere kinderen, de partner, of goede doelen).
• Vordering tot inkorting: Als een kind merkt dat zijn of haar reserve is aangetast door schenkingen of legaten die het beschikbare deel overschrijden, kan het kind een 'vordering tot inkorting' instellen bij de rechtbank. Dit kan leiden tot een juridische procedure waarbij de rechtbank de omvang van de nalatenschap en de reserve zal berekenen en de schenkingen of legaten zal inkorten tot het wettelijk toegestane deel.
• Impact op familiebanden: De poging tot onterving, zelfs als deze juridisch niet volledig slaagt, kan een enorme impact hebben op de familiebanden en leiden tot diepe conflicten. Dit is vaak een van de meest pijnlijke aspecten van dergelijke situaties.
• Kosten en tijd: Een juridische procedure over erfeniskwesties kan lang duren en aanzienlijke kosten met zich meebrengen, zowel voor de eiser als voor de verweerder. Het inschakelen van een advocaat is dan ook essentieel om uw rechten en plichten goed te begrijpen en de procedure efficiënt te doorlopen.

Wat kunt u doen?

Als u overweegt een kind te onterven, of als u vragen heeft over uw rechten als erfgenaam, zijn er verschillende stappen die u kunt ondernemen:

1. Raadpleeg een advocaat: Dit is de meest cruciale stap. Een gespecialiseerde advocaat in erfrecht kan u informeren over de Belgische wetgeving, uw specifieke situatie analyseren en u adviseren over de haalbaarheid van uw wensen. Een advocaat kan u ook helpen bij het opstellen van een testament dat juridisch waterdicht is en zoveel mogelijk tegemoetkomt aan uw intenties binnen de grenzen van de wet. LawBase, met een team van ervaren advocaten in Antwerpen (Mortsel) en daarbuiten, staat voor u klaar.
2. Overweeg mediation: Als er sprake is van familiale conflicten, kan mediation een weg bieden om de relaties te herstellen of minstens tot een aanvaardbare oplossing te komen zonder de tussenkomst van een rechtbank. Een bemiddelaar kan helpen bij het openen van communicatielijnen en het vinden van wederzijds aanvaardbare afspraken.
3. Stel een testament op: Zelfs met de beperkingen van de reserve is een testament een krachtig instrument om uw wil vast te leggen. U kunt hiermee het beschikbare deel van uw nalatenschap toewijzen, specifieke legaten vastleggen, en zelfs bewindvoerders aanduiden voor minderjarige erfgenamen. Zorg ervoor dat het testament correct wordt opgesteld om latere betwistingen te voorkomen.
4. Maak bewuste schenkingen: Als u bij leven al vermogen wilt overdragen, bespreek dan met uw advocaat de impact van deze schenkingen op de wettelijke reserve. Er zijn verschillende soorten schenkingen (handgiften, bankgiften, notariële schenkingen) met elk hun eigen juridische gevolgen.
5. Verzamel bewijsmateriaal (bij onwaardigheid): Indien u meent dat er sprake is van erfrechtelijke onwaardigheid, is het van essentieel belang om zo veel mogelijk bewijsmateriaal te verzamelen. Een advocaat kan u hierbij begeleiden en inschatten of er voldoende grond is voor een rechtszaak.

Hulp nodig? LawBase staat klaar

De complexiteit van het erfrecht, zeker wanneer het gaat om gevoelige onderwerpen als onterving, vereist deskundig juridisch advies. Bij LawBase begrijpen we de emotionele en financiële impact van dergelijke beslissingen. Onze advocaten zijn gespecialiseerd in familierecht en erfrecht en kunnen u begeleiden bij elke stap, van het opstellen van een testament tot het voeren van een rechtszaak voor de rechtbank.

Of u nu in Brugge, Gent, Antwerpen, Sint-Niklaas, Tongeren of Leuven woont, onze kantoren staan tot uw beschikking voor een eerste gesprek. Wij bieden u helder en praktisch juridisch advies, afgestemd op uw persoonlijke situatie. Neem vandaag nog contact met ons op voor een consultatie en laat ons u helpen uw nalatenschap zorgvuldig te plannen of uw rechten als erfgenaam te beschermen. Uw gemoedsrust is onze prioriteit.