Zelfverdediging: wanneer wettig?

Zelfverdediging is een begrip dat vaak opduikt in het publieke debat, maar juridisch gezien is het een zeer strikt afgelijnd concept. In België spreekt men formeel over 'wettige verdediging'. Het is een rechtvaardigingsgrond die ervoor zorgt dat een handeling die normaal strafbaar zou zijn (zoals het toebrengen van slagen en verwondingen), onder specifieke omstandigheden niet wordt bestraft. Bij LawBase krijgen we vaak vragen van cliënten die geconfronteerd werden met agressie en willen weten waar de grens ligt tussen bescherming en strafbare feiten. In dit artikel analyseren we de juridische contouren van zelfverdediging in de Belgische context.

Wettelijk Kader

Het fundament van de wettige verdediging ligt verankerd in het Belgisch Strafwetboek, specifiek in de artikelen 416 en 417. Artikel 416 stelt dat er geen misdrijf is wanneer de doodslag, de verwondingen of de slagen geboden zijn door de ogenblikkelijke noodzaak van de wettige verdediging van zichzelf of van een ander.

Om te kunnen spreken van wettige verdediging, moet er voldaan zijn aan twee cumulatieve sets van voorwaarden: voorwaarden met betrekking tot de aanval en voorwaarden met betrekking tot de verdediging.

• De aanval moet onrechtmatig zijn: Een aanval op basis van een wettig bevel (bijvoorbeeld een politieagent die rechtmatig geweld gebruikt) laat geen wettige verdediging toe.
• De aanval moet gericht zijn op personen: In principe geldt wettige verdediging enkel voor de fysieke integriteit van personen, niet voor goederen. Echter, artikel 417 voorziet in twee specifieke gevallen waarin verdediging van goederen (zoals bij een nachtelijke inbraak) gelijkgesteld wordt met de noodzaak tot zelfverdediging.
• De aanval moet actueel en ernstig zijn: Een dreiging in de verre toekomst of een aanval die al voorbij is (wraak), valt niet onder dit kader.

Artikel 417 van het Strafwetboek voegt hier twee wettelijke vermoedens aan toe. Men spreekt van een onweerlegbaar vermoeden van wettige verdediging wanneer men 's nachts een inbraak afweert in een bewoond huis, of wanneer men zich verdedigt tegen dieven of plunderaars die met geweld handelen. Dit betekent dat de wetgever ervan uitgaat dat de angst in dergelijke situaties zo groot is dat geweld gerechtvaardigd is, tenzij bewezen wordt dat de verdediger wist dat er geen gevaar was voor personen.

Procedure en Stappen

Wanneer u betrokken raakt bij een incident waarbij u geweld heeft gebruikt uit zelfverdediging, start er onvermijdelijk een juridische molen. Het is cruciaal om te begrijpen welke stappen er volgen.

Ten eerste zal de politie een proces-verbaal opstellen. In dit stadium is het essentieel om onmiddellijk juridische bijstand in te roepen. LawBase heeft advocaten in Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt en Leuven die gespecialiseerd zijn in strafrecht en u kunnen bijstaan tijdens het verhoor (Salduz-bijstand).

De procedure verloopt doorgaans als volgt:

• Het Opsporingsonderzoek: Het Openbaar Ministerie onderzoekt of de voorwaarden van artikel 416 SW effectief vervuld zijn. Er wordt gekeken naar camerabeelden, getuigenverklaringen en medische verslagen.
• De Beoordeling van de Proportionaliteit: Een cruciale stap in de procedure is de toetsing of de verdediging in verhouding stond tot de aanval. Als u iemand neerslaat die u enkel uitscheldt, zal het gerecht oordelen dat de verdediging disproportioneel was.
• De Raadkamer of de Correctionele Rechtbank: Afhankelijk van de ernst van de feiten zal een rechter oordelen of de rechtvaardigingsgrond wordt aanvaard. Indien aanvaard, volgt er een buitenvervolgingstelling of een vrijspraak.

Praktische Tips

Als advocaat adviseren wij altijd om escalatie te vermijden, maar als het onvermijdelijk is, houd dan rekening met de volgende praktische richtlijnen:

• Vlucht indien mogelijk: Hoewel de Belgische wet u niet expliciet verplicht om te vluchten, zal een rechter sneller oordelen dat geweld 'noodzakelijk' was als er geen andere uitweg mogelijk was.
• Stop zodra het gevaar geweken is: Zodra de aanvaller op de grond ligt of wegloopt, stopt uw recht op zelfverdediging. Elke slag die daarna wordt uitgedeeld, wordt gezien als een nieuwe aanval (slagen en verwondingen).
• Verzamel bewijs: Noteer namen van getuigen, kijk of er bewakingscamera's in de buurt zijn en laat eventuele eigen verwondingen onmiddellijk vaststellen door een arts voor een medisch attest.
• Zwijgrecht: U heeft het recht om niet te antwoorden op vragen die u kunnen belasten. Wacht met het afleggen van een gedetailleerde verklaring tot u overleg heeft gepleegd met een specialist van LawBase.

Kosten en Vergoedingen

De kosten van een procedure rond zelfverdediging kunnen variëren. Wanneer u wordt vervolgd maar uiteindelijk wordt vrijgesproken op basis van wettige verdediging, kan de staat in bepaalde gevallen de rechtsplegingsvergoeding aan u toekennen, wat een forfaitaire tegemoetkoming is in uw advocatenkosten.

Bij LawBase hanteren we transparante tarieven. Een videocall is gratis voor een eerste oriëntatie. Voor een fysieke consultatie van 30 minuten in een van onze kantoren (Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven) betaalt u €50. Dit stelt ons in staat om uw dossier grondig te evalueren en een strategie uit te stippelen.

Indien u een rechtsbijstandsverzekering heeft (vaak inbegrepen in uw familiale verzekering of autoverzekering), worden de kosten van uw advocaat mogelijk volledig gedekt door de verzekeraar. Wij kijken dit graag kosteloos voor u na.

Veelgestelde Vragen