DNA-afname en opslag in databank

In de hedendaagse strafrechtpleging vormt DNA-onderzoek een onmisbaar instrument voor het vaststellen van de waarheid. De identificatie van daders en de uitsluiting van onschuldigen steunen in toenemende mate op de vergelijking van genetische profielen. In België wordt dit proces strikt gereguleerd door de Wet DNA-onderzoek, die een delicaat evenwicht nastreeft tussen de effectiviteit van het strafrechtelijk onderzoek en de eerbiediging van de fundamentele rechten, in het bijzonder het recht op privacy en de fysieke integriteit. Wanneer een burger geconfronteerd wordt met een verzoek of bevel tot DNA-afname, rijzen er vaak complexe juridische vragen over de verplichtingen, de bewaringstermijnen en de rechten van verdediging.

Procedure en Stappen

De procedure voor de afname van DNA in een strafrechtelijke context volgt een strikt wettelijk protocol. Men onderscheidt doorgaans drie scenario's: de afname bij een veroordeelde, de afname bij een verdachte en de afname bij een slachtoffer of getuige (ter uitsluiting).

Wanneer de procureur des Konings of de onderzoeksrechter oordeelt dat een DNA-afname noodzakelijk is voor het onderzoek, wordt de betrokkene hiervan in kennis gesteld. De afname zelf gebeurt meestal via een wangslijmvliesafname (een zogenaamde 'swab'). Dit is een niet-invasieve methode die weinig hinder veroorzaakt. Indien de betrokkene weigert mee te werken, kan de magistraat onder bepaalde voorwaarden de afname onder dwang bevelen, mits er sprake is van feiten die een gevangenisstraf van ten minste één jaar rechtvaardigen.

Na de afname wordt het staal verzonden naar een erkend laboratorium voor analyse. Hieruit wordt een DNA-profiel opgesteld: een reeks cijfers die de variabele delen van het DNA vertegenwoordigen en die geen medische informatie bevatten. Dit profiel wordt vervolgens vergeleken met de sporen die op de plaats van het misdrijf zijn aangetroffen (de databank 'Criminalistiek') en met de profielen van andere veroordeelden of verdachten (de databank 'Veroordeelden').

Wettelijk Kader

De centrale pijler van deze materie is de Wet van 7 november 2002 (de Wet DNA-onderzoek), die herhaaldelijk werd gewijzigd om de efficiëntie te verhogen. Deze wet regelt niet alleen de afname, maar ook de oprichting van de centrale DNA-databanken bij het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie (NICC).

Volgens het wettelijk kader is de verwerking van DNA-gegevens onderworpen aan strikte finaliteitsbeginselen. De gegevens mogen enkel worden gebruikt voor de opsporing en vervolging van misdrijven. Er is een strikt onderscheid tussen het DNA-staal (het biologisch materiaal) en het DNA-profiel (de digitale code). De wet bepaalt dat het staal na de analyse moet worden vernietigd binnen een specifieke termijn, terwijl het profiel langer bewaard kan blijven in de databank.

De Wet DNA-onderzoek maakt ook het onderscheid tussen de verschillende databanken: de databank 'Criminalistiek' (voor sporen van onbekende daders), de databank 'Veroordeelden' (voor personen die definitief veroordeeld zijn voor specifieke zware feiten) en de databank 'Vermiste Personen'. Sinds de wetswijziging van 2017 is de lijst met misdrijven waarvoor een verplichte afname bij veroordeling geldt, aanzienlijk uitgebreid, gaande van zedenfeiten tot terrorisme en diefstal met geweld.

Praktische Tips

Indien u wordt opgeroepen voor een DNA-afname, is het raadzaam om onmiddellijk juridisch advies in te winnen. Een advocaat kan nagaan of de wettelijke voorwaarden voor de afname zijn vervuld en of de procedure correct wordt gevolgd. LawBase heeft 6 kantoren: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven, waar gespecialiseerde strafrechtadvocaten u kunnen bijstaan.

• Controleer altijd of er een schriftelijk bevel van een magistraat voorligt indien de afname niet op vrijwillige basis gebeurt.
• Vraag na voor welke specifieke feiten het onderzoek wordt gevoerd.
• Indien u vrijwillig meewerkt ter uitsluiting (bijvoorbeeld als buurtbewoner in een moordonderzoek), zorg er dan voor dat u een document tekent waarin staat dat uw profiel na de uitsluiting uit de databank wordt verwijderd.
• Bewaar alle documentatie met betrekking tot de afname, inclusief het proces-verbaal.

Het is belangrijk te weten dat weigering van een wettelijk bevolen afname strafbaar is gesteld door de wet. Dit kan leiden tot boetes of zelfs gevangenisstraffen, onafhankelijk van de uitkomst van het hoofdonderzoek.

Kosten en Vergoedingen

In het kader van een strafrechtelijk onderzoek vallen de kosten voor de DNA-analyse in eerste instantie ten laste van de Belgische Staat. Deze kosten worden beschouwd als gerechtskosten. Echter, indien de verdachte uiteindelijk wordt veroordeeld, kan de rechter beslissen om de gerechtskosten, inclusief de aanzienlijke kosten van het DNA-onderzoek, ten laste van de veroordeelde te leggen.

De kosten voor een DNA-analyse door het NICC of een erkend labo kunnen variëren van enkele honderden tot duizenden euro's, afhankelijk van de complexiteit van het staal. Voor slachtoffers en getuigen die ter uitsluiting worden getest, zijn er uiteraard geen kosten verbonden aan de procedure.

Wat betreft juridische bijstand: bij LawBase streven we naar transparantie. Een eerste videocall is gratis, terwijl een fysieke consultatie van 30 minuten op een van onze locaties €50 kost. Dit stelt u in staat om uw dossier voor te leggen aan een expert zonder onvoorziene financiële verrassingen.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u een overzicht van de meest prangende vragen omtrent de DNA-databank en de bijbehorende procedures in België.