Plaatsvervulling in het erfrecht

Wanneer een persoon komt te overlijden, bepaalt het Belgisch erfrecht wie de wettelijke erfgenamen zijn. In een ideale situatie vererven goederen naar de dichtsverwant zijnde personen. Echter, de realiteit is vaak complexer: een beoogd erfgenaam kan reeds voor de erflater zijn overleden, de erfenis hebben verworpen of onwaardig zijn verklaard. In dergelijke scenario's treedt het mechanisme van de plaatsvervulling in werking. Dit juridisch instrument zorgt ervoor dat de afstammelingen van een verhinderde erfgenaam zijn of haar plaats innemen in de nalatenschap. Bij LawBase begeleiden onze specialisten in het erfrecht cliënten dagelijks bij de afwikkeling van complexe nalatenschappen waarbij plaatsvervulling een cruciale rol speelt.

Procedure en Stappen

De toepassing van plaatsvervulling verloopt niet automatisch zonder juridische controle; het vereist een nauwgezette verificatie van de bloedverwantschap en de juridische status van de tussenliggende generatie. De procedure bij een nalatenschap met plaatsvervulling volgt doorgaans deze stappen:

• Vaststelling van het beletsel: Eerst moet juridisch worden vastgesteld waarom de oorspronkelijke erfgenaam niet kan erven. Dit kan door het voorleggen van een overlijdensakte, een akte van verwerping of een vonnis van onwaardigheid.
• Identificatie van de plaatsvervullers: Er wordt nagegaan wie de directe afstammelingen zijn van de verhinderde erfgenaam. Dit gebeurt vaak aan de hand van een attest of akte van erfopvolging, opgesteld door een notaris of de AAPD.
• Verificatie van de graad: In het Belgisch recht speelt de 'graad' van verwantschap een grote rol. Plaatsvervulling is een uitzondering op de regel dat de nabijere graad de verdere graad uitsluit.
• Verdeling bij staken: In plaats van een verdeling 'bij hoofden' (waarbij iedereen een gelijk deel krijgt), vindt er een verdeling 'bij staken' plaats. Het erfdeel dat aan de verhinderde ouder zou toekomen, wordt gelijkmatig verdeeld onder diens kinderen.

Wanneer u geconfronteerd wordt met een dergelijke verdeling, is het raadzaam juridisch advies in te winnen om de correcte breukdelen te berekenen. LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Waasland (Nieuwkerken-Waas), Hasselt en Leuven. U kunt kiezen voor een gratis videocall of een fysieke consultatie van 30 minuten voor slechts €50.

Wettelijk Kader

De fundamenten van de plaatsvervulling zijn verankerd in het Burgerlijk Wetboek (BW). Sinds de hervorming van het erfrecht in 2018 zijn de regels verduidelijkt en uitgebreid. De kernbepalingen bevinden zich in de Artikelen 739 tot en met 744 van het Burgerlijk Wetboek.

Artikel 739 BW definieert plaatsvervulling als een rechtstreekse roeping door de wet, waardoor de plaatsvervullers treden in de plaats, in de graad en in de rechten van de vertegenwoordigde. Belangrijk is dat men niet enkel bij overlijden in de plaats kan treden. Sinds de wetswijziging kan men ook bij verwerping van de nalatenschap bij plaatsvervulling erven (Art. 744 BW). Dit biedt interessante mogelijkheden voor successieplanning, waarbij een ouder een erfenis weigert zodat deze direct (en vaak fiscaal voordeliger) naar de kleinkinderen vloeit.

Er zijn drie specifieke lijnen waarin plaatsvervulling mogelijk is:

• De rechte nederdalende lijn: Dit is de meest voorkomende vorm (kinderen, kleinkinderen). Deze vorm van plaatsvervulling is oneindig.
• De zijlijn ten gunste van broers en zussen: Indien een broer of zus van de erflater vooroverleden is, treden hun kinderen (neven en nichten) in hun plaats.
• De zijlijn ten gunste van ooms en tantes: Dit geldt voor de afstammelingen van broers en zussen van de ouders van de erflater.

Het is essentieel te begrijpen dat plaatsvervulling enkel geldt in de wettelijke erfopvolging. In een testament kan de erflater weliswaar een gelijkaardige regeling treffen (een zgn. subsidiaire beschikking), maar dit volgt dan de regels van het contractueel recht en niet automatisch de wettelijke plaatsvervulling.

Praktische Tips

Als ervaren advocaten in het erfrecht zien wij vaak dat cliënten verrast worden door de gevolgen van plaatsvervulling. Hier zijn enkele praktische overwegingen:

• Documentatie: Zorg dat u beschikt over alle nodige akten van de burgerlijke stand om de afstamming te bewijzen. Bij grensoverschrijdende erfenissen kan dit complex zijn en is legalisatie van documenten vaak vereist.
• Vrijwillige verwerping: Overweeg de 'sprong' naar de volgende generatie. Als u zelf al een aanzienlijk vermogen heeft, kan het verwerpen van een erfenis ten gunste van uw kinderen (via plaatsvervulling) een krachtig instrument zijn voor vermogensoverdracht zonder dubbele successierechten.
• Check het testament: Indien er een testament is, heeft dit voorrang op de wettelijke regels. Kijk na of de erflater de plaatsvervulling niet impliciet of expliciet heeft uitgesloten voor het beschikbare deel van de nalatenschap.
• Communicatie binnen de familie: Plaatsvervulling leidt vaak tot een groter aantal erfgenamen (bijvoorbeeld vijf kleinkinderen die de plaats innemen van één overleden kind). Dit kan de besluitvorming bij de verkoop van onroerende goederen bemoeilijken.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan plaatsvervulling vallen uiteen in twee categorieën: de juridische/notariële kosten en de fiscale lasten (erfbelasting).

Fiscale behandeling: In het Vlaamse Gewest geldt het principe dat de plaatsvervullers nooit meer erfbelasting hoeven te betalen dan de persoon die zij vervangen zou hebben betaald, mits de verdeling bij staken gebeurt. Dit beschermt de kleinkinderen tegen de progressiviteit van de belastingschalen. Echter, bij verwerping door een ouder om de kinderen te laten erven, gelden specifieke regels om misbruik te voorkomen (de zogenaamde 'niet-verarming' van de staat).

Erelonen: Voor het vaststellen van de rechten en het opstellen van de nodige documenten rekenen notarissen en advocaten tarieven aan. Bij LawBase hanteren we transparante tarieven. Voor een eerste adviesgesprek kunt u terecht in onze kantoren in Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven voor €50 per 30 minuten, of u kiest voor een kosteloze oriënterende videocall.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u antwoorden op de meest prangende vragen omtrent dit onderwerp.