Onwaardige erfgenaam: wanneer?

In het Belgische erfrecht geldt het basisprincipe dat de nalatenschap van een overledene overgaat op diens wettelijke erfgenamen of legatarissen. Er zijn echter situaties waarin een erfgenaam door zijn of haar daden jegens de erflater het morele recht verliest om te erven. Dit rechtsfiguur staat bekend als 'onwaardigheid'. De onwaardigheid is een burgerrechtelijke sanctie die tot gevolg heeft dat een persoon die normaal gezien recht zou hebben op een deel van de nalatenschap, hiervan wordt uitgesloten wegens ernstige feiten begaan tegen de persoon van de erflater.

Sinds de hervorming van het erfrecht in 2018 zijn de regels omtrent onwaardigheid strikter en duidelijker omschreven in het Burgerlijk Wetboek. Het doel is om te voorkomen dat iemand financieel voordeel haalt uit een misdrijf begaan tegen de persoon van wie hij zou erven. In dit artikel bespreken we de verschillende gronden van onwaardigheid, de procedurele afhandeling en de gevolgen voor de verdeling van de nalatenschap. LawBase staat u bij met expertise in deze complexe materie vanuit onze kantoren in Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt en Leuven.

Procedure en Stappen

De vaststelling van onwaardigheid verloopt niet automatisch in alle gevallen. Men moet een onderscheid maken tussen de onwaardigheid van rechtswege en de onwaardigheid die door een rechterlijke uitspraak moet worden vastgesteld.

• Onwaardigheid van rechtswege: In bepaalde extreme gevallen (zoals moord of doodslag op de erflater) is de erfgenaam automatisch onwaardig zodra er een onherroepelijke strafrechtelijke veroordeling is. Er is geen aparte burgerlijke procedure nodig om de uitsluiting uit de nalatenschap te bewerkstelligen.
• Facultatieve onwaardigheid op verzoek: Voor andere feiten, zoals bepaalde vormen van fysiek geweld of poging tot doodslag zonder dodelijke afloop, moet de onwaardigheid worden gevorderd voor de familierechtbank. De vordering moet worden ingesteld door een andere erfgenaam of door het Openbaar Ministerie.

De procedure start doorgaans met een dagvaarding voor de rechtbank van eerste aanleg (sectie familie- en jeugdrechtbank). Tijdens deze procedure zal de rechter toetsen of de feiten voldoen aan de wettelijke criteria. Het is essentieel om te bewijzen dat er een onherroepelijke veroordeling is voor de feiten die de onwaardigheid rechtvaardigen. Indien de onwaardigheid wordt uitgesproken, heeft dit een terugwerkende kracht tot op het moment van het openvallen van de nalatenschap.

Wettelijk Kader

Het wettelijk kader voor onwaardigheid bevindt zich in de artikelen 727 tot en met 730 van het Burgerlijk Wetboek (BW). Deze artikelen zijn grondig herzien om een betere aansluiting te vinden bij de hedendaagse rechtsopvattingen.

Artikel 727 BW somt de gronden op voor onwaardigheid van rechtswege. Dit betreft personen die veroordeeld zijn als dader, mededader of medeplichtig aan het plegen van moord of doodslag op de erflater, of aan een poging daartoe. Het gaat hier om opzettelijke feiten tegen het leven van de erflater.

Artikel 728 BW handelt over de facultatieve onwaardigheid. Hier kan de rechter de onwaardigheid uitspreken voor feiten zoals opzettelijke slagen en verwondingen die de dood hebben veroorzaakt zonder het oogmerk om te doden, of voor feiten van verkrachting of foltering tegen de erflater.

Artikel 729 BW bepaalt de gevolgen van de onwaardigheid. De onwaardige wordt geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. Dit betekent dat hij alle goederen die hij reeds in bezit zou hebben genomen, moet teruggeven, inclusief de vruchten (zoals huurgelden) die hij sinds het overlijden heeft geïnd.

Artikel 730 BW bevat een cruciale bepaling over de 'plaatsvervulling'. Sinds 2018 worden de kinderen van de onwaardige erfgenaam niet langer gestraft voor de daden van hun ouder. Zij kunnen door plaatsvervulling in de plaats van de onwaardige ouder treden en diens erfdeel ontvangen, tenzij zij zelf onwaardig zouden zijn.

Praktische Tips

Wanneer u geconfronteerd wordt met een situatie waarin een mede-erfgenaam mogelijk onwaardig is, zijn de volgende stappen raadzaam:

• Verzamel bewijsmateriaal: Zorg voor een kopie van het strafrechtelijk vonnis of arrest. Zonder een definitieve veroordeling is een vordering tot onwaardigheid uiterst moeilijk.
• Respecteer de termijnen: Hoewel de onwaardigheid van rechtswege geen verjaring kent in de strikte zin (zolang de nalatenschap niet definitief verdeeld is), is het raadzaam om direct na de veroordeling actie te ondernemen.
• Raadpleeg een specialist: Erfrecht is een technische materie. Bij LawBase bieden wij gespecialiseerd advies. U kunt een gratis videocall inplannen of een fysieke consultatie boeken voor slechts €50 (30 min) in een van onze kantoren in Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven.
• Check het testament: Onwaardigheid geldt zowel voor de wettelijke erfopvolging als voor legaten in een testament. Een onwaardige kan ook geen aanspraak maken op zijn reservatair erfdeel.

Kosten en Vergoedingen

De kosten voor een procedure tot onwaardigheid bestaan uit verschillende posten. Allereerst zijn er de gerechtskosten, waaronder de dagvaardingskosten en de rechtsplegingsvergoeding (RPV). De RPV is een forfaitaire tegemoetkoming in de advocatenkosten van de winnende partij, die door de verliezende partij moet worden betaald.

Daarnaast zijn er de honoraria van de advocaat. Bij LawBase hanteren we transparante tarieven. Gezien de complexiteit van de bewijsvoering en de noodzaak om strafrechtelijke dossiers te analyseren, is een grondige voorbereiding noodzakelijk. Indien de onwaardigheid wordt vastgesteld, moet de onwaardige erfgenaam niet alleen het erfdeel teruggeven, maar kan hij ook veroordeeld worden tot het betalen van een schadevergoeding aan de overige erfgenamen voor de geleden schade en de vertraging in de afwikkeling van de nalatenschap.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u een overzicht van de meest prangende vragen omtrent de onwaardige erfgenaam in het Belgisch recht.