Noodtestament: wanneer geldig?

In een ideale wereld bereidt iedereen zijn nalatenschap tijdig voor bij een notaris. De realiteit is echter vaak weerbarstiger. Soms bevindt een persoon zich in een acute noodsituatie — zoals een plotselinge medische crisis of een dreigend overlijden — waarbij er geen tijd of mogelijkheid meer is om een formeel notarieel testament op te stellen. In dergelijke gevallen rijst de vraag naar de geldigheid van een zogenaamd 'noodtestament'. Hoewel de Belgische wetgeving strikte vormvereisten hanteert voor uiterste wilsbeschikkingen, biedt het Burgerlijk Wetboek specifieke uitzonderingen voor buitengewone omstandigheden. Als ervaren advocaten bij LawBase zien we vaak dat de geldigheid van dergelijke documenten na het overlijden tot bittere discussies leidt tussen erfgenamen. Dit artikel zet uiteen hoe u in een noodsituatie juridisch correct handelt om uw laatste wil te waarborgen.

Praktische Tips

Wanneer de tijd dringt en u of een naaste een testament wil opstellen zonder onmiddellijke tussenkomst van een notaris, zijn dit de meest cruciale praktische tips om de juridische houdbaarheid te maximaliseren:

• Schrijf alles met de hand: In België is een getypt document dat enkel ondertekend is (zonder tussenkomst van een notaris en getuigen) juridisch waardeloos als eigenhandig testament. Gebruik pen en papier.
• Vermeld de volledige datum: Een testament zonder dag, maand en jaar is in principe nietig. De datum is essentieel om te bepalen of de erflater op dat moment wilsbekwaam was en welk testament het meest recent is.
• Wees specifiek maar beknopt: Gebruik duidelijke taal. In plaats van "ik geef alles aan mijn vrienden", schrijft u: "Ik legateer mijn volledige nalatenschap aan [Naam], geboren op [Geboortedatum]".
• Zorg voor getuigen (indien mogelijk): Hoewel een eigenhandig testament geen getuigen vereist, kunnen omstanders later verklaren dat de erflater bij vol bewustzijn was en niet onder dwang handelde.
• Bewaar het vindbaar: Een testament dat nooit gevonden wordt, bestaat juridisch niet. Geef een kopie aan een vertrouwenspersoon of meld de locatie aan uw advocaat bij LawBase.
• Maak een foto of scan: In de digitale tijdperk kan een foto van het handgeschreven document dienen als bewijs van het bestaan, mocht het origineel op mysterieuze wijze verdwijnen.

Wettelijk Kader

Het Belgische erfrecht is gestoeld op het principe van het formalisme. Dit betekent dat een testament aan specifieke wettelijke vormen moet voldoen om geldig te zijn. De basis hiervoor ligt in de artikelen 967 en volgende van het Burgerlijk Wetboek. Specifiek voor noodsituaties en bijzondere omstandigheden wijst de wet op verschillende vormen.

Artikel 985 tot 987 van het Burgerlijk Wetboek regelen de testamenten gemaakt in tijden van besmettelijke ziekten, oorlog of bij reizigers op zee. Hoewel sommige van deze artikelen archaïsch lijken, vormen ze de basis voor wat we vandaag als een noodtestament beschouwen. De wetgever erkent hiermee dat de fysieke onmogelijkheid om een notaris te bereiken niet mag leiden tot het ontnemen van de testeervrijheid.

Er zijn drie hoofdvormen van testamenten in België:

• Het eigenhandig (olofgrafisch) testament: Dit is de meest gebruikte vorm in noodsituaties. Het moet volledig met de hand geschreven, gedateerd en ondertekend zijn (Art. 970 BW).
• Het openbaar (notarieel) testament: Gedicteerd aan een notaris in het bijzijn van getuigen.
• Het internationaal testament: Een hybride vorm die nuttig is bij grensoverschrijdende belangen.

Bij een noodtestament in de strikte zin (bijvoorbeeld tijdens een militaire missie of op een schip) gelden versoepelde regels wat betreft de tussenkomst van ambtenaren, maar deze documenten hebben vaak een beperkte geldigheidsduur (bijvoorbeeld tot 6 maanden na het einde van de noodsituatie).

Procedure en Stappen

Indien u geconfronteerd wordt met een situatie waarin een noodtestament moet worden opgesteld, volg dan dit stappenplan om fouten te vermijden:

Stap 1: Controleer de wilsbekwaamheid. De persoon die het testament schrijft, moet 'gezond van geest' zijn. In een medische noodsituatie is het raadzaam dat een aanwezige arts kort bevestigt dat de patiënt lucide is.

Stap 2: Handgeschreven redactie. De erflater moet zelf pen op papier zetten. Gebruik geen laptop, tablet of smartphone. Elk woord moet handgeschreven zijn door de erflater zelf.

Stap 3: Essentiële vermeldingen. Zorg dat het document begint met "Dit is mijn testament" en eindigt met een handtekening die direct onder de laatste regel tekst staat. Vergeet de datum niet.

Stap 4: Bewaring en Registratie. Zodra de noodsituatie is gestabiliseerd, moet het testament idealiter worden toevertrouwd aan een professional. U kunt hiervoor terecht bij een van de 6 kantoren van LawBase (Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven). Wij kunnen adviseren over de neerlegging bij een notaris voor registratie in het Centraal Register van Testamenten (CRT).

Stap 5: Validatie na overlijden. Na het overlijden moet een eigenhandig testament door een notaris worden 'geopenbaard'. Indien er twijfel is over de echtheid, kan een procedure tot handschriftcontrole worden opgestart voor de rechtbank.

Kosten en Vergoedingen

De kosten verbonden aan een noodtestament variëren naargelang de fase waarin u zich bevindt:

• Het opstellen zelf: Een eigenhandig noodtestament kost in principe niets aan opmaak, aangezien u het zelf schrijft op papier.
• Advies en nazicht: Bij LawBase bieden wij een gratis videocall aan om de situatie te bespreken. Wenst u een fysieke consultatie in een van onze kantoren (Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt of Leuven) om een opgesteld document juridisch te laten screenen, dan bedraagt het tarief €50 voor 30 minuten.
• Registratiekosten: Het laten registreren van een eigenhandig testament bij een notaris kost doorgaans tussen de €100 en €200 (inclusief btw en CRT-registratie).
• Procedurekosten: Indien het testament na overlijden wordt aangevochten door andere erfgenamen, kunnen de advocatenkosten en kosten voor een deskundige (handschriftkundige) oplopen. Het is daarom goedkoper om preventief juridisch advies in te winnen.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u de meest prangende vragen over noodtestamenten in de Belgische praktijk.