Erfrecht voor samenwonende partners

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  Burgerlijk Wetboek

In België kiezen steeds meer koppels voor samenwonen zonder te trouwen. Hoewel dit in het dagelijkse leven vaak hetzelfde aanvoelt als een huwelijk, zijn de juridische verschillen op het vlak van erfrecht aanzienlijk. Wanneer een partner overlijdt, bepaalt de wettelijke status van de relatie — feitelijk of wettelijk samenwonend — wat er met de nalatenschap gebeurt. Zonder actie te ondernemen, loopt de overlevende partner het risico met lege handen achter te blijven of geconfronteerd te worden met hoge erfbelastingen. In dit artikel leggen we uit hoe u uw partner optimaal kunt beschermen binnen het Belgische erfrecht.

Praktische Tips

Wilt u uw partner beschermen tegen financiële onzekerheid na uw overlijden? Hier zijn de belangrijkste actiepunten die u vandaag kunt ondernemen:

• Maak een testament op: Voor feitelijk samenwonenden is dit de enige manier om elkaar iets na te laten. Zonder testament gaat alles naar de bloedverwanten (kinderen, ouders, broers/zussen).
• Registreer uw samenwoning: Door een verklaring van wettelijke samenwoning af te leggen bij de burgerlijke stand, geniet u onmiddellijk van een beperkt wettelijk erfrecht op de gezinswoning.
• Overweeg een beding van aanwas: Voor de aankoop van een woning kan een beding van aanwas (of tontine) ervoor zorgen dat het aandeel in de woning bij overlijden naar de partner gaat, buiten de regels van het erfrecht om.
• Sluit een levensverzekering af: Een polis 'kruislingse levensverzekering' kan kapitaal vrijmaken om successierechten te betalen of de erfgenamen van de partner uit te kopen.
• Check de erfbelasting per gewest: De tarieven verschillen tussen Vlaanderen, Brussel en Wallonië. In Vlaanderen worden wettelijk samenwonenden op dezelfde manier belast als gehuwden (vrijstelling op de gezinswoning).

Wettelijk Kader

Het Belgische erfrecht maakt een strikt onderscheid tussen verschillende vormen van samenwonen. Het fundament van de bescherming voor wettelijk samenwonenden ligt verankerd in artikel 4.23 van het Burgerlijk Wetboek (BW), sinds 1 juli 2022 de opvolger van artikel 745octies oud BW.

Volgens dit artikel verkrijgt de overlevende wettelijk samenwonende partner het vruchtgebruik van de woning die tijdens het samenwonen tot de gemeenschappelijke gezinswoning diende, evenals het aanwezige huisraad. Dit betekent dat de partner in de woning mag blijven wonen of deze mag verhuren, zelfs als de naakte eigendom naar de kinderen of andere erfgenamen gaat.

Belangrijk om te weten is dat dit wettelijk erfrecht 'niet-reserveverplicht' is. Dit houdt in dat u uw partner dit vruchtgebruik kunt ontnemen via een testament, in tegenstelling tot bij gehuwden. Voor feitelijk samenwonenden (partners die op hetzelfde adres gedomicilieerd zijn maar geen verklaring hebben afgelegd) voorziet de wet geen enkel automatisch erfrecht. Burgerrechtelijk hebben zij dus geen enkele aanspraak op de nalatenschap zonder testament. Fiscaal ligt dat anders: voor de Vlaamse erfbelasting worden feitelijk samenwonenden na één jaar ononderbroken samenwonen met een gemeenschappelijke huishouding gelijkgesteld met partners, zodat zij het gunstige tarief in rechte lijn genieten (art. 1.1.0.0.2, zesde lid, 4°, c) VCF). Voor de vrijstelling van de gezinswoning is wel drie jaar vereist. Wie korter dan één jaar samenwoont, valt terug op het tarief voor "alle anderen" (25%, 45% en 55%).

Procedure en Stappen

Om uw nalatenschap als samenwonende partners correct te regelen, volgt u best dit stappenplan:

Stap 1: De statusbepaling. Ga na of u feitelijk of wettelijk samenwoont. Voor wettelijke samenwoning moet u beiden ongehuwd zijn en een verklaring afleggen bij de gemeente.

Stap 2: Inventarisatie van het vermogen. Breng in kaart welke goederen eigen zijn en welke gezamenlijk werden aangekocht. Dit is cruciaal voor de verdeling van de naakte eigendom versus het vruchtgebruik.

Stap 3: Juridisch advies inwinnen. Gezien de complexiteit van de reservataire erfdelen (het deel waar kinderen recht op hebben), is professionele begeleiding essentieel. LawBase heeft 6 kantoren verspreid over Vlaanderen: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Leuven, Sint-Niklaas en Tongeren. Een videocall van 30 minuten met een advocaat kost € 60,50 incl. btw; een consultatie op kantoor van 60 minuten kost € 90,75 incl. btw..

Stap 4: Redigeren van documenten. Laat een testament opstellen dat rekening houdt met uw specifieke wensen. Wilt u de partner volledige eigendom geven of enkel vruchtgebruik? Wilt u de 'vrijstelling van erfbelasting op de gezinswoning' in Vlaanderen maximaal benutten?

Stap 5: Registratie. Een eigenhandig testament is geldig, maar een notarieel testament biedt meer zekerheid en wordt geregistreerd in het Centraal Register van Testamenten (CRT).

Kosten en Vergoedingen

Bij het regelen van het erfrecht krijgt u te maken met twee soorten kosten: de kosten voor het opstellen van de regeling en de uiteindelijke erfbelasting.

1. Advies- en notariskosten: Het opstellen van een testament of een samenlevingscontract kost doorgaans tussen de €300 en €800, afhankelijk van de complexiteit. Bij LawBase hanteren we transparante tarieven voor de begeleiding bij deze procedures.

2. Erfbelasting (Vlaanderen):

• Wettelijk samenwonenden: Zij genieten van dezelfde tarieven als gehuwden (3% - 9% - 27%). Er is een volledige vrijstelling van erfbelasting op de gezinswoning.
• Feitelijk samenwonenden: In Vlaanderen worden zij na één jaar ononderbroken samenwonen voor de erfbelasting gelijkgesteld met gehuwden (voor de tarieven). Na drie jaar samenwonen genieten zij ook van de vrijstelling op de gezinswoning. Let op: dit geeft hen nog geen recht op de woning, enkel een gunstiger belastingtarief als ze iets erven via testament.

De erfbelasting is een gewestelijke bevoegdheid: elk gewest bepaalt zelf zijn tarieven en tariefgroepen. In het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en het Waalse Gewest gelden voor feitelijk samenwonenden andere en doorgaans minder gunstige regels dan in Vlaanderen. Laat u voor een erflater met fiscale woonplaats in Brussel of Wallonië bijstaan door een adviseur die de tarieven van dat gewest kent.

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u de meest prangende vragen over erfrecht bij samenwonen.