Werkstraf in plaats van gevangenisstraf

Dit artikel is gebaseerd op de volgende Belgische wetgeving:

• •
  Nieuw Strafwetboek (wet van 29 februari 2024)(Art. 45 (werkstraf, duur per strafniveau))
• •
  Strafwetboek 1867 (oud)(Art. 37ter-37quinquies)

In het Belgische strafrecht vormt de werkstraf een essentieel instrument binnen het arsenaal aan alternatieve straffen. Waar een klassieke gevangenisstraf vaak gepaard gaat met desocialisatie, beoogt de werkstraf een constructieve bijdrage aan de samenleving te leveren terwijl de veroordeelde in zijn vertrouwde omgeving kan blijven functioneren. De werkstraf is geen gunst, maar een volwaardige straf die door de vonnisrechter wordt opgelegd. Sinds 1 september 2026 staat zij in artikel 45 van het Strafwetboek en is zij een hoofdstraf binnen de strafniveaus: twintig tot honderdtwintig uur bij niveau 1, meer dan honderdtwintig tot driehonderd uur bij niveau 2 (art. 36 Sw.). De vroegere formulering — feiten die een politiestraf of een correctionele straf rechtvaardigen — hoort bij het oude wetboek en blijft gelden voor feiten van vóór die datum. Het is een sanctie die zowel een punitief als een resocialiserend karakter heeft, waarbij de nadruk ligt op de herstelgedachte in plaats van loutere opsluiting.

Procedure en Stappen

De oplegging van een werkstraf verloopt volgens een strikt procedureel kader. In tegenstelling tot andere straffen, kan een rechter een werkstraf enkel uitspreken indien de beklaagde hiermee instemt. Dit impliceert een actieve houding van de verdediging tijdens de behandeling van de zaak voor de rechtbank.

• De vraagstelling door de rechter: Tijdens de zitting zal de rechter de beklaagde vragen of hij bereid is een werkstraf uit te voeren. Zonder deze expliciete instemming kan de rechter geen werkstraf opleggen.
• Het maatschappelijk onderzoek: Indien de rechter twijfelt over de haalbaarheid, kan hij de Justitiehuizen verzoeken om een beknopt voorlichtingsrapport of een maatschappelijk onderzoek. Hierbij wordt nagegaan of de beklaagde fysiek en psychisch in staat is de arbeid te verrichten.
• De straftoemeting: De rechter bepaalt het aantal uren (tussen 20 en 300 uur) en legt tevens een vervangende gevangenisstraf en een vervangende geldboete vast. Deze treden in werking als de werkstraf niet naar behoren wordt uitgevoerd.
• De uitvoering: Na de veroordeling wordt de veroordeelde opgeroepen door de Justitieassistent. Samen wordt gezocht naar een passende werkplaats bij openbare diensten, vzw's of stichtingen met een sociaal, wetenschappelijk of cultureel oogmerk.
• Opvolging: De Justitieassistent ziet toe op de stiptheid en de kwaliteit van de geleverde arbeid. Bij ernstige tekortkomingen wordt de probatiecommissie ingelicht, wat kan leiden tot de uitvoering van de vervangende gevangenisstraf.

Wettelijk Kader

De juridische grondslag van de werkstraf bevindt zich in het Strafwetboek (Sw.), meer bepaald in artikel 45 Sw. — voor feiten van vóór 1 september 2026 de artikelen 37quinquies tot en met 37septies oud Sw.. Let op de hernummering binnen het oude wetboek: artikel 37ter oud Sw. werd daar vernummerd tot artikel 37quinquies oud Sw., waarna artikel 37ter oud Sw. de straf onder elektronisch toezicht regelde en niet langer de werkstraf. Sinds 1 september 2026 bestaat die reeks niet meer: de werkstraf staat in artikel 45 Sw. en de straf onder elektronisch toezicht in artikel 43 Sw. Dit kader bepaalt de grenzen waarbinnen de rechter kan opereren.

Artikel 45, § 1 Sw. stelt dat de rechter een werkstraf als hoofdstraf kan opleggen wanneer hij van oordeel is dat een straf van niveau 1 of niveau 2 past. Hij kan dat enkel wanneer de beklaagde, in persoon of via zijn advocaat en met kennis van zaken, zijn instemming heeft gegeven. De duur volgt het niveau: bij niveau 1 minstens 20 en ten hoogste 120 uur, bij niveau 2 meer dan 120 en ten hoogste 300 uur. De vroegere indeling waarbij een werkstraf van 45 uur of minder een politiestraf was en meer dan 45 uur een correctionele straf, bestaat niet meer — die categorieën zijn afgeschaft.

Artikel 45, § 2 Sw. verduidelijkt dat de veroordeelde de werkstraf kosteloos verricht tijdens de vrije tijd waarover hij naast zijn eventuele school- of beroepsactiviteiten beschikt. De straf moet dus combineerbaar zijn met de professionele activiteiten of de studies van de betrokkene, moet bijdragen aan het algemeen belang of een maatschappelijke functie vervullen, en mag geen reguliere arbeidsplaats innemen. (De straf onder elektronisch toezicht is een aparte hoofdstraf en staat in artikel 43 Sw.)

Bij het uitspreken van de werkstraf legt de rechter meteen een vervangende straf op voor het geval de werkstraf niet wordt uitgevoerd: bij niveau 1 een geldboete van 250 tot 25.000 euro of een gevangenisstraf van een maand tot zes maanden, bij niveau 2 diezelfde geldboete of een gevangenisstraf van een maand tot een jaar. Die bedragen zijn de effectieve bedragen: het nominale bedrag uit artikel 45 Sw. (200 tot 20.000 euro) is al vermeerderd met de opdeciemen. De opvolging gebeurt door de justitieassistent en de probatiecommissie, die ook de gevolgen van niet-naleving vaststellen. Indien de werkstraf niet binnen de wettelijke termijn (twaalf maanden na de dag waarop de rechterlijke beslissing in kracht van gewijsde is gegaan, termijn die de probatiecommissie kan verlengen) wordt voltooid, wordt het dossier overgemaakt aan het Openbaar Ministerie voor de uitvoering van de vervangende straf.

Praktische Tips

Wanneer u voor de rechtbank verschijnt en een werkstraf nastreeft, is een goede voorbereiding cruciaal. LawBase adviseert cliënten om proactief bewijsstukken te verzamelen die de slaagkans van een werkstraf verhogen.

• Toon bereidwilligheid: Zorg dat u persoonlijk aanwezig bent op de zitting. Een schriftelijk verzoek via een advocaat volstaat, maar een persoonlijke bevestiging aan de rechter wekt meer vertrouwen.
• Bereid uw planning voor: Neem een overzicht mee van uw werkuren of lessenrooster. De rechter moet zien dat u de discipline heeft om de uren te presteren naast uw dagelijkse verplichtingen.
• Medische attesten: Indien u kampt met fysieke beperkingen, is het raadzaam dit vooraf te melden. Een werkstraf kan immers ook administratief of licht fysiek werk inhouden, maar de rechter moet weten wat de mogelijkheden zijn.
• Geen strafblad: Hoewel een blanco strafblad geen vereiste is, zal een rechter sneller geneigd zijn een werkstraf toe te kennen aan een 'first offender' dan aan iemand met een uitgebreid strafregister.

LawBase heeft 6 kantoren in Vlaanderen om u bij te staan: Brugge (hoofdkantoor), Antwerpen, Gent, Leuven, Sint-Niklaas en Tongeren. Onze strafrechtadvocaten kunnen voor u het woord voeren en de rechter overtuigen van de meerwaarde van een werkstraf in uw specifieke dossier.

Kosten en Vergoedingen

Bij een werkstraf zijn er verschillende financiële aspecten waarmee rekening moet worden gehouden. Hoewel de arbeid zelf onbezoldigd is, blijft de veroordeling financiële gevolgen hebben:

• Gerechtskosten: De veroordeelde wordt bijna steeds verwezen naar de betaling van de gerechtskosten (dagvaardingskosten, dossierkosten).
• Bijdrage Slachtofferfonds: In de meeste gevallen moet een verplichte bijdrage aan het Fonds voor hulp aan slachtoffers van opzettelijke gewelddaden worden betaald (momenteel € 250; dat bedrag is al vermeerderd met de opdeciemen).
• Burgerlijke partijstelling: De werkstraf doet geen afbreuk aan de burgerlijke schadevergoeding. Indien er slachtoffers zijn, zal de rechter u veroordelen tot het betalen van een schadevergoeding, ongeacht de opgelegde strafmaat.
• Vervangende geldboete: Naast de werkstraf legt de rechter een vervangende geldboete op. Deze hoeft u enkel te betalen indien u de werkstraf niet uitvoert.

Bij LawBase begrijpen we dat juridische bijstand een investering is. Daarom bieden wij transparante tarieven aan. Een videocall van 30 minuten kost €60,50 incl. btw; een consultatie op kantoor van 60 minuten kost €90,75 incl. btw.

Wat het nieuwe Strafwetboek hieraan verandert

Het nieuwe Strafwetboek is sinds 1 september 2026 van kracht. De werkstraf staat sinds 1 september 2026 in artikel 45 van het Strafwetboek en de duur hangt af van het strafniveau: 20 tot 120 uur bij niveau 1 en meer dan 120 tot 300 uur bij niveau 2. Dat waren de artikelen 37ter tot 37quinquies oud Sw. De probatie-opschorting is afgeschaft en vervangen door de probatiestraf van artikel 44; die kan als hoofdstraf worden opgelegd bij niveau 1 of 2. Voor feiten van vóór 1 september 2026 blijft het oude Strafwetboek gelden: worden die feiten daarna berecht, dan vergelijkt de rechter beide wetboeken en past hij de voor de dader meest gunstige bepalingen toe (artikel 2, derde lid Sw.).

Welk Strafwetboek geldt? Dat hangt af van de datum van de feiten, niet van de datum van het vonnis (artikel 2 Sw.). Voor feiten gepleegd vanaf 1 september 2026 geldt het nieuwe Strafwetboek. Voor feiten van vóór die datum blijft het oude Strafwetboek van 1867 van toepassing, tenzij de nieuwe wet voor de dader milder is: dan past de rechter de meest gunstige bepaling toe (artikel 2, derde lid Sw.).

Veelgestelde Vragen

Hieronder vindt u een overzicht van de meest prangende vragen met betrekking tot de uitvoering van een werkstraf in België.