Scheiding van tafel en bed: alternatief voor echtscheiding?

In de dagelijkse praktijk van onze 6 LawBase-kantoren merken we dat koppels die in een diepe relatiecrisis verkeren, vaak denken dat een definitieve echtscheiding de enige uitweg is. Toch bestaat er een juridisch 'tussenstation' dat in bepaalde situaties een elegant alternatief biedt: de scheiding van tafel en bed. Hoewel deze procedure minder vaak voorkomt dan vroeger, blijft het een krachtig instrument voor wie de feitelijke samenwoning wil beëindigen zonder de huwelijksband juridisch door te snijden.

Neem het voorbeeld van Johan en Maria, een koppel dat al 40 jaar getrouwd is. Om persoonlijke en religieuze redenen willen zij niet formeel scheiden, maar de spanningen in huis zijn onhoudbaar geworden. Door te kiezen voor een scheiding van tafel en bed, kunnen zij apart gaan wonen en hun goederen verdelen, terwijl ze voor de wet nog steeds als echtgenoten worden beschouwd. Dit artikel verkent de juridische nuances, de procedure en de praktische gevolgen van deze bijzondere rechtsfiguur binnen het Belgische familierecht.

Wettelijk Kader

De scheiding van tafel en bed is verankerd in het Belgisch recht en vertoont sterke gelijkenissen met de echtscheidingsprocedures, maar met een fundamenteel verschil in de rechtsgevolgen. Waar een echtscheiding het huwelijk volledig ontbindt, handhaaft de scheiding van tafel en bed de huwelijksband terwijl de plicht tot samenwoning wordt opgeheven.

Sinds de hervormingen in het familierecht wordt de scheiding van tafel en bed geregeld door de bepalingen die ook gelden voor de echtscheiding op grond van onherstelbare ontwrichting (EOO) of de echtscheiding door onderlinge toestemming (EOT). Een cruciale juridische referentie hierbij is Artikel 311bis van het Burgerlijk Wetboek. Dit artikel stelt expliciet dat de scheiding van tafel en bed kan worden uitgesproken op dezelfde gronden als de echtscheiding.

De belangrijkste juridische kenmerken zijn:

• Behoud van de huwelijkse staat: Men blijft officieel 'gehuwd'. Dit betekent dat men niet kan hertrouwen of een verklaring van wettelijke samenwoning met een derde kan afleggen.
• Scheiding van goederen: Een vonnis tot scheiding van tafel en bed brengt van rechtswege de scheiding van goederen met zich mee. Het gemeenschappelijk vermogen wordt ontbonden en verdeeld.
• Hulp en bijstand: De plicht tot hulp en bijstand (onderhoudsgeld tussen echtgenoten) blijft in principe bestaan, aangezien men gehuwd blijft.
• Erfrecht: In tegenstelling tot bij een echtscheiding, behouden de echtgenoten hun erfrechtelijke aanspraken ten aanzien van elkaar, tenzij zij hier expliciet afstand van doen in een overeenkomst (bijvoorbeeld bij een onderlinge toestemming).

Praktische Tips

Wanneer u overweegt om deze weg in te slaan, is het essentieel om de langetermijngevolgen goed in te schatten. Hieronder volgen enkele praktische scenario's en tips uit onze praktijkervaring bij LawBase:

Scenario 1: Fiscale optimalisatie en pensioen
Soms kiezen koppels voor deze vorm omdat bepaalde pensioenrechten of sociale voordelen gekoppeld zijn aan de status van 'gehuwd'. In sommige oude groepsverzekeringen of specifieke pensioenregelingen kan het overlevingspensioen enkel gevrijwaard blijven als het huwelijk niet ontbonden is. Tip: Laat altijd een audit doen van uw pensioenrechten voordat u de definitieve stap naar echtscheiding zet.

Scenario 2: De 'afkoelingsperiode'
Voor sommige koppels fungeert de scheiding van tafel en bed als een officiële pauzeknop. Het biedt de juridische veiligheid van een boedelverdeling zonder de emotionele finaliteit van een echtscheiding. Tip: Maak duidelijke afspraken over de communicatie en de omgang met de kinderen tijdens deze periode om verdere escalatie te vermijden.

Scenario 3: Religieuze overtuigingen
Voor echtgenoten wiens geloofsovertuiging een echtscheiding niet toestaat, is dit de enige juridische methode om legaal gescheiden te leven. Tip: Zorg dat de overeenkomst die u opstelt ook rekening houdt met de religieuze verplichtingen die u eventueel nog wenst na te komen.

Bij LawBase begeleiden we cliënten in alle zes onze vestigingen (Brugge, Antwerpen, Gent, Waasland, Hasselt en Leuven) bij het maken van deze complexe keuze. Een eerste videocall is steeds gratis, terwijl een fysieke consultatie van 30 minuten slechts €50 kost.

Procedure en Stappen

De procedure voor een scheiding van tafel en bed verloopt nagenoeg identiek aan die van een echtscheiding en wordt ingeleid bij de Familierechtbank.

1. Keuze van de weg: Men kan kiezen voor de procedure via onderlinge toestemming (als beide partners akkoord zijn over alle modaliteiten) of op grond van onherstelbare ontwrichting (als één partner de scheiding eist of als men al een tijd feitelijk gescheiden leeft).
2. Opstellen van de overeenkomsten: Bij onderlinge toestemming moeten er regelingen worden getroffen over de verblijfplaats, de goederen (inventaris en verdeling), het eventuele onderhoudsgeld en de regeling voor de kinderen.
3. Indiening verzoekschrift: Het dossier wordt neergelegd ter griffie van de Familierechtbank.
4. Verschijning en vonnis: De rechter zal de overeenkomsten bekrachtigen of de scheiding uitspreken. Het vonnis wordt vervolgens overgeschreven in de registers van de burgerlijke stand, met de vermelding 'gescheiden van tafel en bed'.
5. Omzetting: Belangrijk om te weten is dat een scheiding van tafel en bed op elk moment kan worden omgezet in een echtscheiding als één van de partijen dit vraagt en aan de voorwaarden van onherstelbare ontwrichting is voldaan.

Kosten en Vergoedingen

De kosten voor een scheiding van tafel en bed zijn vergelijkbaar met die van een reguliere echtscheiding. De totale kostprijs is afhankelijk van de complexiteit van het vermogen en de bereidheid van de partners om tot een vergelijk te komen.

• Rolrechten: Dit is de belasting die u betaalt om de zaak op de rol van de rechtbank te zetten (momenteel €165 voor de familierechtbank).
• Erelonen advocaat: Bij LawBase werken we met transparante tarieven. De kosten hangen af van het aantal consultaties en het opstellen van de nodige akkoorden.
• Notariskosten: Indien er onroerende goederen (zoals een woning) verdeeld moeten worden, is de tussenkomst van een notaris verplicht voor de redactie van de inventaris en de akte van verdeling. Hierop zijn registratierechten (de 'miserietaks') van toepassing, doorgaans 1% op de waarde van de woning in Vlaanderen (onder bepaalde voorwaarden).
• Onderhoudsbijdragen: De rechter kan een onderhoudsgeld vastleggen voor de behoeftige echtgenoot. Aangezien de huwelijksband blijft bestaan, is de solidariteitsplicht tussen echtgenoten hier vaak sterker aanwezig dan na een volledige echtscheiding.

Veelgestelde Vragen

In onze dagelijkse praktijk krijgen we vaak dezelfde vragen over dit onderwerp. Hieronder vindt u de meest relevante antwoorden voor uw situatie.