Erfenis weigeren: erven uw kinderen dan in uw plaats?

Wanneer u een erfenis verwerpt in België, rijst onmiddellijk de vraag: wat gebeurt er met uw deel? Gaat het naar uw kinderen, naar andere familieleden, of naar de Staat? Het antwoord hangt af van het juridische concept van plaatsvervulling — en dat werkt anders dan de meeste mensen denken. Als advocatenkantoor gespecialiseerd in erfrecht licht LawBase dit complexe onderwerp voor u toe.

De drie keuzes bij een nalatenschap

Wanneer iemand overlijdt, staan de erfgenamen voor drie keuzes: de nalatenschap zuiver aanvaarden, de nalatenschap aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving, of de nalatenschap verwerpen. Elke keuze heeft specifieke juridische gevolgen.

Bij zuivere aanvaarding wordt u erfgenaam met alle rechten en plichten, inclusief de schulden van de overledene. Bij aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving bent u enkel gehouden tot de schulden ten belope van het actief van de nalatenschap — uw eigen vermogen wordt beschermd. Bij verwerping wordt u geacht nooit erfgenaam te zijn geweest.

Verwerping van de nalatenschap: procedure

De verwerping van een nalatenschap moet gebeuren door een verklaring af te leggen bij de griffie van de bevoegde rechtbank van eerste aanleg, namelijk de rechtbank van het arrondissement waar de nalatenschap is opengevallen (de laatste woonplaats van de overledene). Sinds de hervorming van het erfrecht kan de verwerping ook gebeuren bij een notaris.

De verwerping heeft terugwerkende kracht: u wordt geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. Dit betekent dat u geen aanspraak kunt maken op de goederen van de nalatenschap, maar ook niet aansprakelijk bent voor de schulden. Het is een alles-of-niets-keuze — u kunt niet selectief bepaalde goederen aanvaarden en andere weigeren.

Plaatsvervulling bij verwerping: erven uw kinderen?

Hier komt het cruciale punt. In het Belgisch erfrecht bestaat het mechanisme van plaatsvervulling (representatie). Dit betekent dat afstammelingen in de plaats treden van een erfgenaam die niet kan of wil erven. De vraag is: geldt plaatsvervulling ook bij verwerping?

Het antwoord is ja, sinds de hervorming van het erfrecht op 1 september 2018. Artikel 4.12 van het nieuw Burgerlijk Wetboek bepaalt uitdrukkelijk dat plaatsvervulling mogelijk is bij verwerping. Dit was een belangrijke wijziging, want vóór 2018 was plaatsvervulling bij verwerping uitgesloten — alleen bij vooroverlijden en onwaardigheid was plaatsvervulling mogelijk.

Concreet betekent dit: als u een erfenis verwerpt, kunnen uw kinderen in uw plaats treden en het erfdeel ontvangen dat u zou hebben gekregen. Uw kinderen erven dan rechtstreeks van de overledene, niet via u. Dit heeft ook fiscale gevolgen: de erfbelasting wordt berekend op basis van de verwantschapsband tussen uw kinderen en de overledene.

Praktisch voorbeeld

Stel: uw vader overlijdt en laat een nalatenschap na van 200.000 euro. U bent de enige erfgenaam, maar u heeft zelf schulden en wilt vermijden dat schuldeisers beslag leggen op uw erfdeel. U verwerpt de nalatenschap. Dankzij plaatsvervulling treden uw twee kinderen in uw plaats en erven zij elk 100.000 euro, rechtstreeks van hun grootvader.

Dit mechanisme biedt interessante mogelijkheden voor successieplanning. Het laat toe om een generatie over te slaan, waardoor de erfbelasting in sommige gevallen lager uitvalt. Onze advocaten in Brugge, Gent en Antwerpen kunnen u adviseren over de fiscale implicaties.

Belangrijke aandachtspunten

1. Uw kinderen moeten zelf beslissen. Het feit dat u verwerpt, betekent niet automatisch dat uw kinderen aanvaarden. Zij hebben dezelfde drie keuzes en moeten zelf een beslissing nemen. Voor minderjarige kinderen beslist de wettelijke vertegenwoordiger, maar voor aanvaarding of verwerping is een machtiging van de vrederechter vereist.

2. Pauliaanse vordering van schuldeisers. Als u een nalatenschap verwerpt om uw schuldeisers te benadelen, kunnen zij via een pauliaanse vordering (artikel 5.243 BW) de verwerping aanvechten en alsnog uw erfdeel laten aanvaarden in uw naam. De schuldeisers moeten dan aantonen dat u de nalatenschap frauduleus hebt verworpen.

3. Onherroepelijkheid. De verwerping is in principe onherroepelijk. U kunt later niet terugkomen op uw beslissing, tenzij de nalatenschap nog niet door een andere erfgenaam is aanvaard en de termijn om te aanvaarden nog niet is verstreken.

4. Fiscale gevolgen. Bij plaatsvervulling erven uw kinderen in het tarief dat geldt voor hun verwantschapsband met de overledene. Als uw kinderen erven van hun grootouder, geldt het tarief in rechte lijn. De opsplitsing over meerdere erfgenamen kan leiden tot een lagere progressie in de erfbelasting.

Verwerping versus onwaardigheid

Naast verwerping kan een erfgenaam ook onwaardig worden verklaard om te erven. Dit is het geval bij ernstige misdrijven tegen de overledene (bv. moord, poging tot moord). Bij onwaardigheid geldt plaatsvervulling eveneens: de kinderen van de onwaardige erfgenaam treden in diens plaats.

Het verschil is dat onwaardigheid wordt uitgesproken door de rechter en dwingend is, terwijl verwerping een vrijwillige keuze is van de erfgenaam. In beide gevallen worden de kinderen beschermd en kunnen zij het erfdeel ontvangen.

Wanneer juridisch advies inwinnen?

De beslissing om een erfenis te verwerpen heeft verregaande gevolgen voor uzelf, uw kinderen en uw schuldeisers. Het is sterk aanbevolen om vooraf juridisch advies in te winnen bij een advocaat gespecialiseerd in erfrecht. Bij LawBase — met kantoren in Brugge, Gent, Antwerpen, Sint-Niklaas, Tongeren en Leuven — analyseren wij uw situatie en begeleiden wij u bij het maken van de juiste keuze.

Conclusie

Sinds de erfrechtervorming van 2018 is plaatsvervulling bij verwerping van een nalatenschap mogelijk in België. Als u een erfenis verwerpt, kunnen uw kinderen in uw plaats treden en het erfdeel ontvangen. Dit biedt kansen voor successieplanning, maar brengt ook risico's mee, met name de pauliaanse vordering door schuldeisers. Laat u bijstaan door een gespecialiseerde advocaat om de juiste beslissing te nemen.